ALIM – Archivio della latinità italiana del Medioevo

GUIDO FABA, Summa dictaminis

Edizione:
Guidonis Fabe Summa dictaminis, ed. A. Gaudenzi, “Il Propugnatore”, 3, 13-14 (1890), 287-338 e  3, 16-17 (1890), 345- 393

p. 287

Incipit summa dictaminis magistri Guidonis Fabe
Bononiensis.

Quasi modo geniti infantes lac concupiscentie rationabile
sine dolo cum exultatione suscipite, hominis utriusque dona
gratissima dulcedinis affectate, que de celesti gaçofilatio manu
benivola nobis contulit rex magnificus et eternus, eadem in
aureo candelabro sua pietate constituens ut lucerent singulis
et proficerent universis. Sed cur per nubes incendimus? Iam
omnia sint aperta: ecce novella surrexit gratia, abicite procul
vetustatis errores, ut viri doctissimi sollicite precaventes ne
ignorantie vel cecitatis fermento massa vestre prudentie corrumpatur.
Advenite nunc omnes ad viridarium magistri Guidonis,
qui dona sophie cupitis invenire, ubi dulces avium
cantus resonant et suaviter murmurant a fontibus rivuli descendentes,
flores similiter apparent vernantes et lilia venustatis,
rose quoque specioso consurgunt, et cynnamomum et
balsamum ac viole non desinunt redolere; ibidem etiam pratum
ridet amenum, et arbores cuncti generis sunt inserte, que
ventorum impetum introire non sinunt ne solatia turbarentur,
sed suis frondibus auram levem immittunt et umbram prebent

p. 288

gratitudinis et quietis. In hoc siquidem tante felicitatis
loco sunt dictamina purpurata, colores reperiuntur rethorici,
et iuxta platanum ad fluentia aquarum sedet sapientia Salomonis,
per quam viri scolastici decorantur et clarescit machina
mundialis. Et licet nichil in humanis inventionibus sit perfectum,
hic tamen quantum ad eloquium dictatorie facultatis
vitia que sunt fugienda plenius edocentur et patent que servari
debeant documenta, sine quibus errant qui ambulant et
non vident qui talia non observant. Ne igitur prestolatio tam
desiderabilis fructus longius fatiget mentes avidas sociorum,
apertis thesauris offero munera pretiosa que sui magis utilitate
relucent quam reniteant exteriori decore; quibus mediantibus
tenebris relegatis, ianua dictaminum sit pulsantibus
aperta, ita quod in regali mensa omnes qui mecum fuerint
discumbentes, tamquam superne rationis satietate repleti, nec
recedant famelici, nec umquam appareant sitibundi.

I.

De vitiis evitandis et virtutibus inserendis.

Quia scire malum non est malum, sed peccatum est potius
operari; cum huius rei peritiam habere debeat unusquisque,
ut que sint nocitura, docente notitia, fugiat, quod aliter numquam
posset, et faciat, inspirante Domino, que sint iusta;
ad modum serentis qui terram spinis ac tribulis purgat ut
fructus mundus appareat et sincerus, ad similitudinem illius
qui studiose vas lavat, ut eiecta sorde antiqui vitii ad novi
saporis dulcedinem preparetur; iterum eo perspecto quod
virtutes plantari non valent, nisi ea que sunt contraria extirpentur;
priori facie vitiis estirpatis de regulis subsequenter
tractemus prosaici dictaminis et doctrina.

p. 289

II.

De vitio vitando in principio dictionis.

In primis quidem breviter est sciendum, quod illud dictamen
vitiosum dicitur verborum positione, cum in principio
plures dictiones ponuntur ab eadem littera incohantes, ut
“Sosias in solario soleas sartiebat suas”; et illud “O Tite
Tati tibi tanta tyranne tulisti?”.

III.

De vitiis in fine dictionis vitandis.

Nota insuper o lector, quisquis es, qui ornate vis
loqui, quod illud tamquam vitium est in epistolari dictamine
cautius evitandum, ut plures dictiones vel distinctiones
in eadem sillaba terminentur. Exemplum de dictionibus: “dictasti,
scripsisti, fecisti quod voluisti”. Exemplum de eadem
terminatione distinctionum: “Omnes in Domino gaudeatis,
et non amplius in vanitatibus seculi confidatis ut, de miseria
ubi habitatis ad celestem gloriam veniatis”.

IV.

De accentu inhibito.

Item scias, amice, quicumque desideras habere dulcedinem
rethorice venustatis, quod in nostro dictamine rythmica
est vitanda species, ut si dicam. “Cum revolvo moriturus,
quid post mortem sum facturus, terret me terror venturus,
quem expecto non securus”. Si autem accentus rythmicus integer
defuerit, et consona dictionum coniunctura, ne respuas
prosaice tale dictum, quod est multipliciter commendandum.
Exemplum: “Sapientia merito cunctis rebus preponitur, quia
per eam opes et nobilitas assignantur”.

p. 290

V.

De eisdem consonantibus sibi concurrentibus removendis.

Generaliter autem urbanitatis causa teneas pro doctrina,
quod ad cautelam specifico de quibusdam: quia si dictio in r
desinit, sequens non incipiat ab eadem ut “error Romanorum”;
in m, ut “magnum malum”; in x, ut “rex Xerses”;
in n, ut “lumen novum”; in s, ut “bonus sonus”,
et sic de ceteris. Nam ex his vitium generatur, quod caçephaton
potest, seu turpis sonoritas, vel asperitas appellari.
Et dicitur caçephaton a cacos, quod est turpe, et phonos,
quod est sonus, unde caçephaton, idest turpis sonus.

VI.

De vocalium concursione vitanda.

Preterea de vocalibus teneas incunctanter quod vitiosum
est nimis, si una dictio desinit in vocalem unam vel plures,
quod sequens dictio incipiat a vocali una vel pluribus. Exemplum
de una, ut “diligo animam tuam”. Exemplum de pluribus,
ut “Dominus illuminatio mea et salus mea, etc.”; et specialiter,
quod est deterius, ab eadem, ut “laude, anima mea,
Dominum”; et idem in similibus. Hec de consilio procedunt,
sed necessitatem non inducunt. Quod si punctus planus interveniat,
stare potest, ut in hoc exemplo: “personam tuam diligo
omni tempore, sicut possum”. Iterum ubi cadet punctus
medius, verbi gratia cum dico “ignoscat Deus malitie nostre, et
nobis pie conferat sue gratie largitatem”. Sic ergo labora, si vis
dictamen habere politum, ut dictio si finiat in vocalem, a consonante
sequens assumat principium, et si terminetur in consonantem,
alia sumat initium a vocali; nam propter hoc magis
currit dictamen et hiatus ac turpis sonoritatis vitium removetur.
Exemplum: “Vere diligenda sunt illa que corpori
proficiunt, et anime non obsistunt”.

p. 291

VII.

De vitio iterate dictionis.

Nulla dictio semel posita sepius iteretur, nisi sit de natura
sermonis, et causa necessitatis evidens hoc requirat, ut
in hoc exemplo: “Petrus et Martinus multa crimina commiserunt;
propter quod Martinus suspendio traditur, et Petrus
in insulam deportatur”. Nam fastidium generat dictio multotiens
repetita, ut ibi: “cuius rationis ratio non extat, ei
rationi ratio non est fidem adhibere”.

VIII.

De quinque principalibus vitiis evitandis.

In summa nota et collige de predictis, quod in dictamine
ista quinque vitia precipue sunt vitanda. Primum est
collisio, idest stridens et rixosa contentio sillabarum; ut “belli
ferratos postes portasque refregit”. Secundum est frenum,
scilicet quando aliqua dictio desinit in r, et sequens incipit ab
r, ut “error Romuli”. Tertium est hiatus, qui provenit ex
frequenti vocalium concursione, ut in eo: “Ovius ovio ovanti
animo eius”. Quartum est metacismus, scilicet quando aliqua
dictio desinit in m, et sequens incipit a vocali, ut “bonorum
hominum auctoritatem amo”. Quintum est laudacismus, scilicet
quando aliqua dictio desinit in l, et sequens dictio incipit
ab l, ut “sol lucet”.

IX.

De vitiis sententie.

Quatuor equidem modis committitur vitium in sententia:
primo, quando partes epistole sibi non respondent. Exemplum:

p. 292

“Sacerdotalis dignitas est aliis preferenda, quia temporalia
spiritualibus non equantur. Notifico itaque dilectioni vestre
quod rectores scolarium Bononiam sunt reversi. Quapropter vos
rogo ut me reddatis de vestra continentia certiorem”. Secundo
cum dictatio, materia dimissa, volat et per ambages
vagatur. Exemplum: “Tue dilectioni duxi litteris presentibus
consulendum, ut in tali vico domum edificare debeas honorabilem
et decoram. Nam dilexit Dominus sue domus decorem, et
dicitur, sicut nosti, Faciamus hic tria tabernacula, tibi
unum, Moisi unum, et Elie unum”. Tertio quando pro nimia
brevitate confusionem et obscuritatem incurrimus. Exemplum:
“Rogo te de factis meis, quia mea tua sunt, et de
continentia nescio, et pro negotio Martini sic facias in omnibus
prospere”. Quarto committitur vitium in sententia quando,
mutato mediocri stilo, humilem materiam in sublimem, vel
altam in mediocrem aut humilem variamus, quod maxime vitiosum
dignoscitur. Non enim verborum ornatus debet in tantum
servari quod sententie gravitas ommittatur, quia non bene
stabit vocum edificium, quod non roborabit sententie fundamentum.
Exemplum: “Celestis altitudo consilii mundo pereunti
consuluit, cum per incarnati verbi mysterium a nexibus diabuli
hominem liberavit. Inde est quod ipsius amore vos rogo,
ut mei semper memoriam habeatis”. Ecce quomodo stilus
fuit in prima parte turgidus et inflatus, in secunda cecidit in
aridum et exanguem.

X.

De vitiosis exordiis.

Vitiosum preterea quinque modis censetur exordium.
Primo, si difficilis sermo fuerit et verba inusitata: exemplum
“Fructus centesimus tunc serenti tribuitur, cum quis ad penitentiam
per elemosinam revocatur. Inde est, quod illa que
pauperibus erogasti tibi putes celesti tabernaculo preparata”.
Secundo vitiosum est exordium illud, quod ex verbis constat
nimium apparatis: exemplum “Mulier speciosa diligitur, que

p. 293

urbanitatis et facundie gloria decoratur”. Tertio vitiosum est
exordium, quod non coheret narrationi, nec oriri vel procedere
videtur a causa: exemplum “Celestis pietas duas in
seculo constituit potestates, ut earum moderamine et mutuo
suffragio singula gubernentur. Notifico itaque tibi, quod per
Dei gratiam a Romana curia sanus et incolumis sum reversus”.
Quarto exordium non caret vitio quod nec benivolum,
docilem vel attentum reddit animum auditoris: exemplum
“Qui naufragia pertulit, multa incommoda tolleravit”. Quinto
vitiosum est exordium, quod in plures casus potest accommodari:
exemplum “Cum homo bonum exequitur, Deus veraciter
honoratur”. Hoc potest dicere quilibet pietatis opera faciendo, et
hoc idem sibi aptare poterint commode rectores provinciarum
cum iugulant homines et pena debita feriunt delinquentes.

XI.

De vitio narrationis.

Narratio prolixa nimis dicitur vitiosa, ut si a gemino sumatur
ovo initium: verbi gratia ecce aliquis scolaris diffuse
narrat per singula qualiter in via fuit ei veniendo Bononiam,
quomodo magistrum elegit, hospitium quesivit, in mane tempestive
surgit, in nocte vigilat, ad scolas vadit, cum sociis moratur
et proficit sicut potest. Non debuit tanta fundere: suffecisset
enim dixisse: “Noscatis quod, post felices” vel “infelices
eventus viarum, cum honesta societate Bononie Dei gratia atque
vestra, sanus et incolumis in studio laudabiliter persevero”.
Item narratio dicitur vitiosa, si sit confusa; quod accidit cum
ordo rei geste ommittitur: exemplum “Sciatis quod filius
olim domini Andalotis in tali castro habet filiam domini Hugolini”.
Hic confuse narravit, ordinem rei geste dimisit, et
ideo vitiosum dixit. Debuisset enim dicere: “Noveritis quod
Petrus filius olim domini Andalotis, in sero post cenam cum

p. 294

armatis multis accedens ad domum domini Ugolini, sibi filiam
suam abstulit violenter, et nocturno silentio per civitatem
deducens eamdem, ipsam in tali castro detinet tamquam
suam”. Item narratio dicitur vitiosa que, non sit probabilis
nec vera nec veri similis, ut si dicam de homine mortuo
ultra mare: anno preterito: “Sciatis quod talem hominem
externa die vidi Bononie, qui de vestra continentia me
quesivit”. Item narratio vitiosa dicitur, que non explicat
locum vel temporis qualitatem; ut si dicam “Noveritis quod
Petrus interfecit Martinum”. Debes enim dicere loco tali, et
tempore.

XII.

De vitio petitionis.

Iudicatur autem finaliter petitio vitiosa, que in se nec iustum
continet, utile, necessarium vel honestum, ut si petas
quod papalis dignitas imperiali celsitudini supponatur: hoc
non est iustum, quia non debet Dei vicarius temporali domino,
sicut nec anima corpori, subiacere. Utile non esset, immo
dampnosum, quia proptera superbiret: necessarium non esset,
cum multi sint qui velint et possint tantum officium exercere;
honestum non esset, ut, contra dispositionem divinam secularis
persona spirituali preesset, et ancilla domine premineret.

XIII.

De vitio dictaminis reprobando.

Ad hoc comprendiose notabis, memorialiter retinendo, quod
dictamen illud in quo una dictio brevis et altera fortis
et inusitata ponitur, vituperabile reputatur, ut si dicam:
“Tibi presentibus affatibus interminor ne imperium intrare
debeas ubi fur non sinitur permanere”. Item nota quod illud

p. 295

dictamen vitiosum habetur quod in prima vel secunda prolatione
non potest intelligi, si bene legatur pariter et distincte,
ut patet ex precedenti exemplo. Item fugere debemus et ut
vitium evitare longam verborum continuationem, que et auditoris
aures et oratoris spiritum ledere consuevit. Item nota
quod omnis defectus nimius nec usualiter approbatus est vitiosus.
Item amphibologicas orationes vitare debemus, que
magnum prestant impedimentum, sicut Tullius in secundo
Rethoricorum affirmat. Et est amphibologia ambiguitas dictionis
vel orationis, ut “iste fuit natus ante patrem”.
Generaliter autem nota quod verba dubia et figurativa, vel
barbarismus et soloecismus et cetera sunt vitanda et a nostro
dictamine resecanda, que per Priscianum et Donatum in grammatica
declarantur.

XIV.

De perfecto dictamine.

Vitiis itaque penitus eiectis, in summa teneas quod omne
dictamen commodum et perfectum tria requirit: bonam gramaticam,
perfectum sensum locutionis, et verborum ornatum.
Si autem hec tria dictator fecerit, perfecte dictabit. Sed ad
minus nec latinitas desit, nec sententia generosa: et si ornatum
adhibuerit, tunc dictamen quod triplici mixtura fulgebit
laudari merito poterit et communi iudicio confirmari.

Incipit secunda pars, de omnibus regulis que faciunt
ad artem utiliter adnotatis.

Properate sitientes ad fontem gratulanter, et bibite confidenter
omnes qui cupitis rethorice venustatis dulcedine satiari.
Et non vos terreat si non habetis argentum vel aurum: nam
absque ulla commutatione paratum est poculum universis scientie
salutaris, quod multa cum aviditate non mediocriter, sed

p. 296

sufficienter dilectio vestra suscipiat ad Dei laudem, et studentium
commodum et honorem. His igitur premissis, ut quilibet
sub competente habitu et serena facie nec non et debita
vocis modulatione loquatur, sub compendio videamus quid sit
pronuntiatio, et consequenter quid sit prosaycum dictamen,
et unde dicatur.

I.

De pronuntiatione.

Pronuntiatio est vocis, vultus, gestus modulatio cum
venustate. Dictamen est ad unamquamque rem, idest ad unamquamque
materiam, competens et decora locutio, quia non sufficit,
quod aliqua sciat dicere qui nosse debet dictare de
omni materia que de facto posset occurrere. Competens dicitur
quantum ad congruitatem vel incongruitatem, tam bone
sententie quam recte gramatice. Decora dicitur quantum
ad ornatum verborum. Et dicitur dictamen a dicto dictas
quod est frequentativum huius verbi dico dicis. Dicitur autem
prosaycum a proson, quod est longum, quia, nec legi metrice
vel rythmice subiacens, congrue se potest extendere.

II.

Quid sit epistola.

Epistola est libellus absenti vel absentibus destinatus, et
dicitur epistola ab epi, quod est supra, et stola vel stolon,
quod est missio, quod supra id quod nuntius posset mittentis
affectum declarat. Nam propter oblivionem mentis et
multiplicitatem negotiorum et discrimina viarum multa essent
preterita, que epistola quasi speculum representat.

p. 297

III.

Quare fuerit epistola inventa.

Epistola fuit inventa duabus de causis. Prima fuit ut
amicorum secreta per eam celentur, unde dicitur ab epistolo
quod est abscondo. Secunda causa fuit, ut melius quam nuntius
exprimat que mandantur. Nuntius enim de omnibus recordari
non posset; nam omnium habere memoriam, et penitus
in nullo peccare potius est divinitatis quam humanitatis. Si
non esset epistola, quo modo possent esse inter duo secreta,
que sciente nuntio dicerentur? Et ideo non immerito fidelis
nuntia dicitur secretorum, que crimen amici celat, verecundiam
tegit, et absentes quantumcumque remotos inducit tamquam
simul essent presentia corporali.

IV.

De partibus epistole.

Epistola vero domui comparatur: et sicut ad compositionem
domus tres partes veniunt integrales, paries scilicet, fundamentum,
et tectum; ita dicendum est quod tres sunt tantum
partes epistole integrales, licet quidam asserant esse
plures, scilicet exordium, narratio, et petitio. Et sicut in domo
secundarie sive constitutive sunt infinite partes, ut lapides,
cementa et ligna et cetera que ad domus compositionem accedunt,
ita in epistola secundarie partes sunt infinite; quia largo
modo quelibet littera, sillaba vel dictio pars epistole dicetur,
et sic essent innumerabilis. Et quia salutatio ponitur et premittitur,
quamvis non sit pars epistole, videamus quid sit
salutatio, et unde dicatur.

V.

Diffinitio salutationis.

Salutatio est quidam titulus scribentium nomina manifestans,
quia cum dicitur “Petrus Martino salutem”; et dicitur

p. 298

“Incipit liber Horatii”, sicut per talem titulum scimus
nomen auctoris, ita per talem salutationem, tamquam per
titulum dictum cognoscimus cuius sit epistola, et cui mittatur.
Vel salutatio est quoddam ineffabile gaudium mentis, quod
aliqua voce vel actu exprimi non potest, eo tamen animus movetur
ad optandam salutem alicui per verba tertie persone, quod
ideo contingit, quia epistola mittitur inter absentes tamquam inter
presentes. Et dicitur salutatio quasi salutis optatio, nam
illum salutamus, quem sanum esse cupimus.

VI.

De his que considerantur in salutationibus.

In salutatione semper ista considerentur: que sit persona
mittentis, que recipientis, et qui vel quale sit illud quod mittitur
et optatur; quia non debet salutatio a qualitate vel statu
personarum discedere vel discrepare, sed earum merita distinguere
et dignitatem, condicionem, subiectionem, ordinem,
parentelam, dilectionem, professionem, gentem vel patriam designare:
et sic adiectiva circumscribere quod singula suum locum
teneant sortita decenter: et si ille cui scribitur litteratus fuerit
de litteratura; si honestus, de honestate; si strenuus miles, de
strenuitate et fortitudine; si nobilis, de nobilitate; si eloquens
et legalis, [et] de ipso laudetur: si fidelis, sapiens et virtuosus,
de fide commendari debeat et sapientia pariter et virtute,
ut videre poteritis in salutationibus infrascriptis.

VII.

De propria commendatione tollenda.

Item nota quod in salutatione non debent poni nomina
que pertineant ad laudem mittentis sed tantum recipientis,
cum scriptura testetur “Os alienum te commendet, non
tuum”, et in alio loco dicat “Omnis laus in proprio ore
sordescit”.

p. 299

VIII.

Generalis doctrina omnium salutationum.

Distingue igitur, o lector, ad generalem doctrinam omnium
salutationum habendam, quod, si scribit par pari, persona
recipientis premittitur. Exemplum: “Venerabili in Christo
fratri A. Dei gratia episcopo Ostiensi B. eadem gratia episcopus
albanensis in Domino salutem”; et sic de ceteris. Si
maior minori, sive minor maiori, maior persona prefertur:
verbi gratia cum prelati, rectores vel domini suis subditis
scribunt, vel alii maiores suis minoribus et e converso, in
ordine tam ecclesiastico, quam etiam seculari. Item quidam
dicere voluerunt quod, cum minor scribit suo maiori semper
debet causa subiectionis salutatio reticeri; quod non est verum,
nisi ille cui scribitur sit summe maior, ut si episcopus aliquis
scribat domino pape. Si vero sit mediocriter maior, ut si episcopus
scribat suo metropolitano, recte salutatio poni potest.
Sed inspecta mera veritate papam et imperatorem posset quilibet
salutare, nisi usus solummodo repugnaret, qui est in
talibus imitandus. Item cum maior scribit mediocriter minori,
et minor est subditus, maioris persona premititur, ut episcopus
canonicis vel aliis clericis suis. Ideo autem dixi “mediocriter
minori”, quia si sit multo minor vel vilis persona,
ut puta qualis persona canonicus, capellanus, aliquis sindicus
vel clericus modici loci vel quasi inlitterata persona, semper
maior preponetur, licet talis minor non sit de iurisdictione sua:
et idem in laicis. Quod si mediocris persona minori scripserit,
servatur arbitrio dictatoris quam velit premittere aut
postponere in ordine salutandi, ut si notarius scribat alicui
scriptori. Item si manifesti sibi scripserint inimici, semper
mittentis persona premittitur, et ubi salutatio ponitur, dicas
“pro salute merorem” ut inferius apparebit in salutationibus
adnotatis. Propterea dixi “manifesti”, quia si occulti fuerint
inimici, se ad invicem salutabunt.

p. 300

IX.

Quomodo debeat salutari aliquis delegatus.

Item si iudex fuerit delegatus, quia vice super commisso
negotio fungitur delegantis, sicut delegans scriberet, ita personam
suam in salutatione ordinet delegatus, ut patebit ex
salutationibus infrascriptis.

X.

In quo casu propria nomina in salutatione ponantur.

Item ut sciatur quis cui vel preponi debeat vel postponi
et quomodo quilibet se debeant salutare, nota, ut subsequentia
melius apprehendas, quod nomen recipientis in salutatione poni
debet in dativo casu, et nomen mittentis in nominativo casu, cum
dictioni buset adiectivis utrique persone convenientibus. Exemplum
“Amico dilecto B., G. salutem cum plenitudine
gaudiorum”.

XI.

Specialis doctrina omnium salutationum.

Ne igitur obscurus fiam cum brevis esse laboro, quod
in genere posui, nube clarificata, sub specie demonstretur,
ita quod maiores cum minoribus et iuniores cum senioribus
in quolibet ordine peritiam habeant salutandi.

XII.

De filio ad parentes.

“Reverendis parentibus A. et B. pre cunctis mortalibus
metuendis, honorandis, diligendis, G. eorum devotissimus filius

p. 301

unicus” vel “minimus, salutem cum reverentia filiali”,
vel “cum filiali devotione salutem”, vel “filialem reverentiam
cum salute”, vel “filialis reverentie famulatum”, vel “omnimodam
in omnibus reverentiam”, vel “salutem, et siquid in
mundo salubrius est salute”, vel “salutem et quidquid boni
Ioseph vel Iacob prebuit suo patri” vel “suo patri potuit
exoptare”. Potest tamen causa reverentie tacere salutem, ut
loco salutis dicat: “G. devotus eorum filius quidquid potest
servitii vel honoris”, vel “quicquid potest reverentie vel
honoris”, vel “se ipsum totum”, vel “quicquid devotionis
vel subiectionis, et reverentie potest”, vel “se
promtum ad omnia genera famulatus”, vel “paterna semper
vestigia imitari” vel “nunquam paternis preceptionibus
contraire”, vel “semper suis parentibus facere que sint
grata”.

XIII.

De parentibus ad filium.

“A. et B. parentes”, vel “A. pater et B. mater: G. benedicto
filio suo quidquid Ysac Iacob contulit cum salute”, vel
“salutem cum dilectione perenni” vel “salutem et benedictionem”
vel “salutem et scientie capere documenta”,
vel “salutem et Salomonis scientia illuminari”, vel “salutem
et illustrari scientia” vel “eloquentia Ciceronis”, vel “salutem
et bonorum consortia imitari”, vel “salutem et gratiam
a Domino promereri”, vel “salutem et bonis moribus
informari”, vel “salutem et benedictionem quam filio patriarcha”,
vel “salutem et paterne benedictionis augmentum”,
vel “cum paterna dilectione salutem”, vel “de bono in melius
feliciter prosperari”, vel “salutem et nunquam vacare
a philosophicis documentis”, vel “salutem et scolastice militie
insudare”, vel “salutem, et que sint iusta facere et
honesta”, vel “salutem, et male fugere et inhonesta vitare”
vel “salutem, et prestolatum amicorum gaudium adimplere
meritis proprie bonitatis”. Mater vel pater sic separatim scriberet.

p. 302

“Unice spei et gaudio singulari G. suo dilecto et benedicto
filio, C. devotissima eius mater” vel “D. genitor,
salutem et salutis eterne fructum et filius”. Et filius e converso parentum
quemlibet salutabit. Si pater vel mater fuerit in dignitate,
sic scriberet: “G. Dei gratia talis episcopus” vel “prelatus”
vel “talis abbatissa, P. suo filio benedicto salutem et
prosperitatem”.

XIV.

De parentibus ad malum filium.

“A. et B. parentes, G. utinam vocando filio pro salute
maledictionem” vel “pro salute angustiam et dolorem”
vel “pro salute verecundiam et dolorem et obbrobrium
sempiternum”, vel sic: “G. maledicto filio suo
salutem pro meritis” vel “salutem quem meruit” vel “non
salutem, sed ut Cayn malitie societur”, vel “nunquam corporeis
oculis revidere”; vel “salutem quem Lucifer cum ire
filiis acquisivit”, vel “salutem, et nunquam a meretricum
natibus separari” vel, “maledictionem et lupanaris sordibus
suffocari”, vel “bestiarum dentibus lacerari”, vel “inter caupone
pocula” vel “ad caram et potationes consumere dies
suos”, vel “inter fures et ioculatores” vel “pocula interire”.

XV.

De filiis ad duros parentes.

“A. et B. parentibus utinam meritis evocandis, C. eorum solo
nomine habitus filius salutem et quam tenetur reverentiam ampliorem”,
vel “salutem et paterna aperire viscera indigentie
filiali”, vel “salutem et paterne pietatis affectum circa filios
exercere”, vel “salutem et filialem carnem odio non habere”,
vel “salutem et errantem filium cum virga pietatis ad mandatorum
semitam revocare”, vel “salutem, et non denegare
filio necessaria ministrare”, vel “salutem et cordis duritiam

p. 303

per pietatis misericordiam removere”, vel “salutem, et inopie
filiali succurrere, malignorum mendaciis reprobatis” vel “salutem,
et illum non deserere quem nature creavit”, vel “salutem
et illi consulere cui deesse non possunt, ratione vel
consuetudine prohibente”, vel “salutem et delinquentis
peccatis ignoscere redeuntis”. Si autem filius vel filia fuerit
in dignitate, sic scriberet: “A. Dei gratia episcopus talis loci”
vel “prelatus” vel “abbatissa, reverendis parentibus A. et B”
vel “dilecto genitori B.” vel “honorabili ac carissime sue
matri C., salutem quam sibi”.

XVI.

De fratre ad fratrem.

“Peramando fratri” vel “carissimo” vel “peramabili” vel
“diligendo et honorando” vel, si maior fuerit “metuendo domino
atque fratri suo B., C. cum fraterna dilectione salutem”,
vel “salutem et fraternum amorem” vel “salutem
et fraterne dilectionis affectum”, vel “cum sincere dilectionis
affectu”, vel “salutem et optati successus augmentum”,
vel “salutem cum fraterne dilectionis ardore”, vel
“salutem et omne bonum”, vel “salutem, et siquid salute
pretiosius invenitur”, vel “salutem et quam sibi desiderat
sospitatem”, vel “salutem quam sibi”. Et idem in sororibus,
ut “diligende sorori B. morum elegantia plurimum decorate”,
vel “salutem cum fraterna dilectione”. Et dativos convertas
in nominativos, et habebis responsivam. Si vero fratrum
aliquis erit in dignitate, sic dices: “Venerabili domino atque fratri
G. Dei gratia episcopo florentino, A. et B. seipsos cum fraterna
dilectione”. Si autem erit abatissa, sic dices: “Domine ac
sorori plurimum venerande V. Dei gratia abbatisse talis loci,
A. et B. cum fraterna dilectione salutem”.

p. 304

XVII.

De consobrino ad consobrinum.

“Amantissimo” vel “honorabili” vel “amando aut diligendo
seu “peramabili consobrino suo S., V. salutem et puram dilectionem”,
vel “sincerum amorem”, vel “cum sincere
dilectionis fervore” vel “salutem et prosperitatem”, vel “prosperitatis
augmentum”, vel “debiti honoris augmentum”,
vel “salutem et vite longitudinem cum honore”, vel “salutem
in longitudine dierum vite”, vel “salutem, et corporeis
inspicere oculis quem mentis affectibus contemplatur”, vel
“debitum honorem, atque res et habitum retinere”, vel “salutem
et honori habito debitum cumulare” vel “aggregare”
vel “sociare”, vel “salutem, et sue negotia feliciter pertractare”,
vel “presentia mala fugere, et futuris utilitatibus
providere”.

XVIII.

De nepote ad patruum clericum.

“Reverendo patruo, immo patri, unico benefactori et domino
speciali”, vel “unice post Deum spei, benefactori precipuo,
portui salutis, et refugio singulari”, vel “venerabili patruo,
immo in Christo patri et domino metuendo”, vel “reverendo
patruo, immo domino atque patri ubique suis meritis
commendando, G. Dei gratia episcopo Mutinensi dignis laudibus
et proprie bonitatis meritis honorando”; vel “tam sapientia
quam honestate morum et omnimoda bonitate laudando”
vel “multa sapientia et honestate fulgenti, D. salutem et totius
promtitudinem famulatus” vel “salutem et promtum semper
devotionis affectum”. Vel taceas salutem, et dices: “D. omnium
suorum nepotum minimus promptum senper et debitum
in omnibus famulatum”, vel “quicquid devotionis et reverentie
potest” vel “sui commendationem et promtissimum
famulatum” vel “debitam in omnibus reverentiam” vel

p. 305

“debitum in omnibus famulatum” vel “se ipsum totum ad
beneplacita et mandata” vel “debite reverentie famulatum”,
vel “debiti famulatus obsequium” vel “promptum devotionis
obsequium” vel “se totum cum sincere dilectionis obsequio”
vel “sui commendationem in omnibus cum perenni promtitudine
famulandi”. Et secundum hunc modum minores et subditi
prelatos et pastores poterunt salutare.

XIX.

De nepote ad patruum laicum.

“Viro probo et discreto, avunculo ac domino metuendo
G., V. scolaris Bononie, suorum nepotum minimus salutem cum
promtitudine serviendi”, vel “salutem cum sincere dilectionis
perseverantia” vel “quicquid fidelitatis et servitii potest”,
vel “salutem, et gaudiorum semper ad vota successus” vel
“salutem et successibus abundare”, vel “salutem, et si quid
melius” vel “ad vota successus prosperos cum salute”, vel
“salutem et seipsum”, vel “salutem et quicquid potest servitii”
vel “honoris”, vel “salutem et bonis omnibus abundare”,
vel “salutem et sui commendationem cum promtitudine serviendi”,
vel “salutem, et sospitate omnimoda
gratulari”.

XX.

De prelato ad nepotem suum.

“Gerardus Dei gratia” vel “Dei miseratione” seu “miseratione
divina” vel “sola Dei providentia” vel “sedis apostolice dignatione”
vel “quamvis inmeritus” vel “licet indignus” vel
quamquam non suis meritis, episcopus” vel “prepositus” seu

p. 306

“archipresbiter, plebanus, prior” vel “abbas” vel “talis loci
prelatus” vel “rector solo verbo et non opere, dilecto nepoti
suo C. scolastice militie Bononie commendato salutem et benedictionem
a Domino” vel “salutem in Domino” vel “salutem,
et fructum reportare scientie ac honoris”, vel “salutem
et Salomonis sapientiam et Ulixis astutiam et Ciceronis eloquentiam
imitari”, vel “salutem et mutare mores cum tempus
postulat aut res.”

XXI.

De laico ad nepotem scolarem.

“Rainerius talis iudex” vel “miles” seu “mercator”
vel “campsor, peramando nepoti suo insistenti Bononie scolasticis
disciplinis salutem, et optinere sapientiam Salomonis”,
vel “salutem et dilectionem” vel “salutem et honoris debiti
incrementum” vel “salutem et gratiam apud Deum et homines
promereri”, vel “salutem et prosperis fugare sinistra”, vel
“salutem et honoris debitum incrementum”.

XXII.

De amita vel matertera ad neptem vel nepotem.

“Diligendo nepoti V., B. eius amita” seu “matertera cum
sincera dilectione salutem”. Nepti sic scribituri: “Sue peramande
nepoti B., V. salutem cum intimo amore.”

XXIII.

De nepote ad amitam.

“Reverende amite” sive “matertere B., R. eius devotissimus
nepos” vel “devotissima neptis, cum promtitudine
“gaudiorum” vel “cum sinceri amoris affectu.”

p. 307

XXIV.

De consanguineo ad consanguineum.

“Dilecto et peramabili consanguineo V. civi Bononiensi,
... Mutinensis civis salutem cum sincere dilectionis constantia.”

XXV.

Generalis salutatio ad parentes et ad alias personas.

“Reverendis dominis A. presbitero, B. avo et C. avie, et
peramabili patri D., et dulcissime matri E., carissimis patruis
F. et G., metuendis avunculis H. et I., honorabilibus et sapientibus
dominabus K. et L. amite et matertere, providis et
discretis fratribus M. et N., et dilectis sororibus O. et P., et
diligendis consobrinis Q. et R., et S. socero, T. honeste uxori,
strenuo consanguineo V., et precordiali amico X. et vicino
Y., et ceteris dominis, vicinis et amicis non modica laude dignis,
Ç. Bononie vigilans in scolasticis documentis” vel “disciplinis,
salutem cum reverentia et dilectione perenni”. Reverentia
redditur presbitero et parentibus, dilectio personis
aliis appropriatur. Et convertas dativos in nominativos, et sic
habebis responsivam salutationem.

XXVI.

De amico ad amicum.

“Suo speciali et precordiali amico dilectissimo” vel amicorum
precipuo” vel “dilectissimo et carissimo amico” vel
“discreto, sapienti et peramabili amico” vel “amicorum non
ultimo, A. morum claritate repleto” vel “amico suo pre
mundi ceteris diligendo V., B. salutem et amorem” vel “salutem
et omne bonum”, vel “salutem cum indissolubili amoris

p. 308

vinculo” vel “cum sincere dilectionis affectu”, vel “salutem
et amicitie firmitatem” vel “consuete dilectionis constantiam”,
vel “salutem et prosperos ad vota successus” vel
“ad vota successus prosperos cum salute” vel “successus
successibus augmentare” vel “prosperis successibus abundare”,
vel “salutem, et siquid possit melius inveniri”, vel
“salutem et siquid saluberius est salute” vel “salutem et
plenitudinem gaudiorum” vel “salutem quam sibi.” Si autem
dominabilis amicus fuerit, ita scribes: “Precordiali domino
et amico” vel “speciali tamquam domino et amico
P. honestate morum fulgenti” vel “multa sapientia decorato
I. salutem, et quicquid dilectionis et servitii potest” vel
“salutem et votiva continuo perfrui sospitate” vel “salutem
et illesam omni tempore amicitiam conservare.”

XXVII.

De socio ad socium.

“Socio carissimo” vel “precordiali” vel “dilecto et peramabili
socio B. scolari paduano, G. olim socius eius, nunc
scolaris Bononie salutem et scientie capere documenta” vel
“salutem et facundiam consequi Tullianam” vel “salutem,
et de gradu ad gradum prosperitatis ascendere peroptatum”
vel “salutem et philosophie palatium introire” vel “ad
scientie plenitudinem pervenire” vel “salutem et ad pedes philosophie
crebris vigiliis accubare” vel “salutem et per scalas
sapientie adscendere, et Dei et hominum gratiam invenire”,
vel “salutem, et ad perfectionem venire iuris tam canonici
quam civilis”, vel “salutem et illa in terris discere que hominibus
placeant et angelis in excelsis”, vel “salutem et visione
mutua gratulari”, vel “salutem, et scientiam acquirere
et divitias congregare”, vel “salutem et optata semper

p. 309

perfrui sospitate” vel “sanitate”, vel “optati honoris augmentum”,
vel “salutem et scientiam acquirere et divitias
congregare”, vel “salutem et omnimoda perfrui sospitate”
vel “omnimoda felicitate gaudere”, vel “salutem
et cuncta que desiderat optinere” vel “salutem et
omnia habere pro beneplacis voluntatis” vel “ad beneplacitum
voluntatis”, vel “salutem et haurire aquas de fontibus
scientie salutaris.”

XXVIII.

De scolaribus et discipulis ad magistros, et e converso.

“Domino magistro A., variis scientiis redimito” vel “litteratorie
militie cingulo redimito” vel “floribus eloquentie
purpurato” vel “spectabilis eloquentie ac scientie viro, iuris
prudentia et facti experientia redimito” vel “morum prerogativa
conspicuo, et honestatis gloria rutilanti” vel “septiformis
sapientie luce fulgenti, V. salutem et in scoliis philosophie
militiam exercere” vel “salutem, et ea scire vel docere
in terris que placeant angelis in excelsis”, vel “salutem cum
promtitudine serviendi” vel, “quicquid devotionis et reverentie
potest” vel “seipsum totum in omni genere subiectionis.
Magister sic suo discipulo scribit: “Dilecto socio et peramabili
discipulo I., magister P. salutem cum sincere dilectionis
fervore” vel “ salutem et suam gratiam.”

XXIX.

De subdito ad prelatum.

“Unice spei, singulari refugio et benefactori precipuo domino
P. talis loci prelato, V. suus clericus subditus et fidelis
seipsum totum ad beneplacita et mandata”, vel “venerabili
in Christo patri et domino speciali V. Dei gratia dignissimo

p. 310

episcopo vel archiepiscopo”, vel “tali prelato, multa sapientia et
honestate fulgenti, V. talis subditus quicquid devotionis et reverentie
potest” vel “sui commendationem in omnibus cum
perenni promtitudine famulandi” vel “se totum, et obedientiam
et reverentiam et devotionem perpetuam.” Et recurre
superius ad titulum de nepote ad patruum clericum, ubi uberius
invenies verba que presentibus convenient.

XXX.

De subdito ad dominum laicum.

“Summe probitatis ac magnificentie viro domino suo G.
Orlandino multa laude et honore digno” ... “talis eius fidelis”
vel “vice comes” vel “castaldus” vel “procurator”
vel “talis burgensis” vel “administrator” vel “negotiator” vel
“negotiorum gestor” vel “vassallus” vel “subditus, promtum
semper et fidele servitium” vel “quicquid poterit” vel “seipsum
totum in omni genere famulatus” vel “fidelitatis”, vel
“salutem, et quicquid potest servitii” vel “honoris”, vel “se
totum ad beneplacita et mandata”, vel “salutem et honoris debiti
incrementum.”

XXXI.

De domino ad fideles et marito et uxorem et e contrario.

“Dilecto fideli suo P. vassallo, vicecomiti” vel “castaldo,
G. de Martino salutem et suam gratiam,” vel “salutem
et omne bonum.” Et si vellet, dominus nomen suum
rationabiliter posset preponere, et artem et regulam
sequeretur.
Maritus sic uxorem salutat: “D. dilectissime uxori sue,
C. salutem cum indissolubilis amoris vinculo”. Uxor sic

p. 311

maritum: “Viro et domino pre cunctis metuendo B., C. devotissima
eius uxor” vel “fidelissima, salutem cum perpetue
dilectionis costantia.”

XXXII.

De imperatrice ad reginam.

“A. Dei gratia Romanorum imperatrix et semper augusta,
G. eadem gratia illustrissime regine Francorum salutem
cum desiderabilis prosperitatis augmento.”

XXXIII.

De consanguinea ad consanguineam.

Consanguinee sic se salutant: “B. pulcritudine ac morum
elegantia plurimum decorate, M. uxor talis salutem cum plenitudine
gaudiorum.”

XXXIV.

Ad dominas et mulieres sic scribitur ante factum.

“Nobili et sapienti domine, vel nobilissime ac sapientissime
domine B. duchisse Austrie, vel A. marchiane Estensi, vel
comitisse Campanie, capitanee vel valvassorisse” vel “tali domine,
forma et morum et elegantia decorate” vel “forma et sensu plurimum
relucenti, V. se ipsum totum” vel “quicquid sibi” vel
“quicquid poterit” vel “si aliquid valet salute pretiosius
inveniri” vel “salutem cum fidelissimo servitio” vel “salutem
et quicquid fidelitatis et servitii potest”.

p. 312

XXXV.

Ad mulieres post factum.

“Anime sue dimidio, pre cunctis viventibus diligende”
vel “specialissime amice, domine C., D. animam et corpus et
si plura posset” vel “quicquid habet et videtur habere” vel
“C. amice dulcissime forma, sensu et genere decorate” vel
“anime sue dimidio, et oculorum suorum lumini, C. formosissime
ac pretiosissime domine, amice dulcissime, A. ineffabilem
iocunditatem” vel “illud gaudium mentis quod voce
vel actu exprimi nunquam potest” vel “super aurum et topation
relucenti domine C. amice dulcissime, V. quicquid potest,
et si ultra posset” vel “tot salutes et servitia quot in
arboribus folia, quot in celo fulgent sidera, et quot arene
circa maris littora.”

XXXVI.

De potestatibus, comitibus, rectoribus et consulibus inter se
et ad subditos, et convertitur.

“Mirifice bonitatis ac sapientie viro domino A. potestati
Bononie dignis et magnis laudibus et decorato, B. potestas
Cremone salutem, et sui regiminis exitum gloriosum.” Pro
magnis vero negotiis apponitur consilium, pro maioribus totus
populus civitatis, hoc modo: “Nobilibus et sapientibus viris
domino G. potestati, excelso consilio, ac honorate communitati
civitatis Mediolani, U. Bononie potestas, consilium et populus
universus salutem cum honoris et glorie incremento”
vel “salutem et totius felicitatis augmentum” vel “salutem,
et prospero semper abundare successu” vel “salutem et de
hostibus feliciter triumphare” vel “salutem et in omnibus
prosperare” vel “salutem cum indissolubili amoris vinculo”
vel “salutem, et amoris perpetui firmitatem”. Rectores sic

p. 313

potestati “Egregio et prudenti viro domino A. potestati Bononie,
C. et D. eiusdem civitates rectores salutem et prosperitatem.”
Consules sic scribunt: “Nobilibus viris consulibus Placentinis
I. et V., consules Mutinenses salutem et dilectionem”.
Potestas et consilium sic consulibus: “Ariprandus Faba Bononie
potestas et eiusdem civitatis consilium A. et B. consulibus ville
Nonantule” vel “Burgi Panicalis” vel “castri Sancti Iohannis, et
toti eiusdem loci populo salutem et omne bonum”. Consules
et potestas sic dominis: “Viro egregio U. Bononie potestati et
consilio universo multa sapientia et bonitate propria commendandis,
A. potestas de Monte Alto” vel “consul castri Plumatii”
vel “ville Mutine” aut “burgi Galere salutem et seipsum” vel
“quicquid potest servitii vel honoris” vel “se ipsum totum ad
beneplacita et mandata” vel “salutem et honoris debiti incrementum”.
Subditi sic inter se: “Nobili viro et plurimum
sapienti A. potestati Castri Novi, G. potestas Galere salutem
cum sincere dilectionis affectu”. Consules sic inter se: “Providis
et discretis viris, amicis et vicinis carissimis A. et B. consulibus
Bagnarole, C. et D. consules talis loci, salutem
et suum servitium et amorem.”

XXXVII.

De regibus, ducibus et marchionibus inter se et ad subditos
et convertitur.

“Glorioso et excelso viro”, vel “illustri et preclaro viro
domino I. Dei gratia felicissimo regi Franchie, dignis et magnis

p. 314

laudibus decorato, B. eadem gratia illustris rex Ungarie” vel
“alme urbis Senator illustris, salutem, et optata semper felicitate
beari” vel “salutem et amoris perpetui firmitatem” vel
“salutem et totius altitudinis incrementum”. Duces sic inter
se scribunt: “Magnifico et potenti domino G. illustri duci
Spoleti quem ubique terrarum proprie bonitatis merita recommendant,
A. illustris dux Austrie salutem, et de inimicis triumphum”.
Marchiones sic inter se scribunt: “Inclito et preclaro
viro domino I. excelso marchioni Montis ferrati quem
fama commendat et gloria militaris, V. Estensis et Anconitanus
marchio salutem et prospera prosperis cumulare”.
Comites inter se sic: “Magnifico et potenti viro
domino Guidoni de Tuscia honoratissimo comiti palatino, quem
decus exornat, fama, liberalitas, probitas et curialitas approbata,
Iohannes de Gavinana comes Romaniole salutem et
cuncta que desiderat optinere”. Et sic scribunt sibi magni
et potentes viri et mundi principes, et barones magni subditis:
“F. Dei gratia rex illustris Francorum” vel “talis dux,
marchio, comes “aut” princeps, I. de tali loco suo fideli salutem
et suam bonam voluntatem”.

XXXVIII.

De militibus inter se.

“Inclito et potenti” vel “nobili et illustri” vel “magnifico
et preclaro ac strenuo militi, domino Salinguerre Ferrariensi
multa discretione conspicuo et dignis laudibus commendato”
vel “nobili et prudenti viro domino Rolando honorato
militi Mutine” vel “multa laude et honore digno
vel quem fama militaris decorat, et gloria recommendat,

p. 315

Iacobus de Prindiparte Bononie salutem cum promtitudine serviendi”
vel “de gradu prosperitatis ad gradum adscendere
peroptatum”. Et sic omnes milites se salutant.

XXXIX.

De regibus inter se, et quomodo scribant domino imperatori.

“Federico Dei gratia victoriosissimo Romanorum imperatori
et semper augusto, P. eadem gratia rex Francorum salutem
et obsequium”. “Illustrissimo et feliciter triumphanti
domino F. Dei gratia serenissimo et cristianissimo Romanorum
imperatori semper augusto, D. eadem gratia alme
urbis senator illustris salutem et suum servitium et amorem”
vel “talis dux, comes, baro” vel “princeps Capue salutem,
et quicquid poterit servitii vel honoris”. Vel dicas: “A potestas
Cremone, consilium et populus civitatis promptum fidelitatis
intime famulatum”. Et si vassallus fuerit, ita dicat:
“A. de tali loco fidelis vassallus diu feliciter imperare” vel
“debitum in omnibus fidelitatis obsequium”.

XL.

Quomodo scribitur domine imperatrici et duci Venetiarum.

“Gloriosissime ac serenissime domine A. Dei gratia felicissime
Romanorum imperatrici, et semper auguste, potestas,
consilium et populus civitatis Bononie eius subditi et fideles
tam promtum quam devotum in omnibus famulatum”.
Duci Venetie sic scribitur: “Preclaro ac magnifico viro domino
P. Ciani Venetie, Dalmatie, Croatie, dimidieque nec
non et quarte partis imperii Romanie duci felicissimo, A. potestas,
consilium et populus civitatis Bononie salutem in longitudine
dierum et vite” vel “salutem et optata semper felicitate

p. 316

beari”. Et eumdem modum servabimus in salutando
alias sublimes personas, ut in precedentibus continetur.

XLI.

De imperatore ad imperatorem, et alios.

“A Dei gratia Romanorum imperator et semper augustus
magno viro imperatori constantinopolitano et semper augusto salutem
et pacem et amorem”. Regibus autem dicit “salutem et
omne bonum”, et idem dicit amicis quibus vult. Imperatrici
sic scribitur: “F. Dei gratia Romanorum imperator semper
augustus peramabil uxori sue C. imperatrici et semper
auguste salutem et amoris plenitudinem”. Aliis sic scribitur:
“F. Dei gratia et cet. magno viro P. marchioni de Monte
ferrato fideli suo,” vel “viris nobilibus et dilectis V. potestati,
consilio et populo Imolensi, salutem et suam gratiam et bonam
voluntatem”.

XLII.

Quomodo scribit dominus papa.

Dominus papa cardinales et omnes archiepiscopos, patriarchas,
primates, episcopos appellat fratres hoc modo: “Gregorius
episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri patriarche
Antiocheno” vel “primati Gradensi” vel “archiepiscopo
Ravennati” vel “episcopo Bononiensi, salutem et apostolicam
benedictionem”. Et nota quod non ponit in litteris suis proprium
nomen prelati, sed duo puncta fiunt, inter que remanet
modicum spatium carte quod representat proprium nomen;
et significat quod non scribitur persone, sed tantummodo dignitati;
quod patet ex eo, quod dignitas sequitur illud spatium
cum dicit “episcopo Bononiensi” vel “Imolensi”. Abbates

p. 317

et priores, archipresbiteros, cantores, prepositos, preceptores,
magistros scholarium et cymiliarchas “dilectos in Christo filios”,
dicendo: “Gregorius, et cet. dilectis in Christo filiis abbati et
conventui Sancti Stephani Bononie salutem et benedictionem”.
Canonicis, cappellanis et omnibus aliis clericis, doctoribus, magistris,
universitati scholarium dicit, “dilectis filiis” non ponendo
“in Christo”: “Gregorius et cet. dilectis filiis canonicis
Imolensibus” vel “clero civitatis Faventie” vel “dilectis
filiis doctoribus et magistris et universitati scholarium Bononie
commorantium salutem et apostolicam benedictionem”.

XLIII.

Quomodo dominus papa scribit imperatori, imperatrici
et magnis personis.

“Gregorius episcopus, servus servorum Dei, F. illustri
Romanorum imperatori et semper augusto salutem et apostolicam
benedictionem”. Et eodem modo scribit imperatrici, dicendo:
“Gregorius et cet. dilecte in Christo. G. illustri Romanorum
imperatrici et semper auguste salutem et benedictionem”.
Reges autem et reginas, dominos et maiores principes
“illustres” appellat. Exemplum: “Gregorius et cet. dilecto
in Christo filio illustri regi Francie, Anglie, Ungarie,” vel “principi
Capue, duci Venetiarum” vel “Baverie,” vel “Austrie”. Item
“dilecte in Christo filie illustri regine Francie” vel “comitisse
Campanie salutem et apostolicam benedictionem”. Minores
vero appellat tantum filios, non dicendo “in Christo”: “Gregorius
et cet. dilecto filio nobili viro Salinguerre Ferrariensi, salutem
et benedictionem”. Omnibus autem quos salutat indifferenter
dicit “salutem et apostolicam benedictionem”.

p. 318

XLIV.

De nominibus principum premittendis.

Nota quod nomen pape semper premittitur, sive scribat
aut scribatur ei; et nomen imperatoris eodem modo, nisi scribat
domino pape. Hoc modo scribitur domino pape: “Sanctissimo
patri domino G. Dei gratia summo pontifici, B. illustris
rex vel regina Francie, comitissa Campanie” vel “talis
comes” seu “princeps, dux” vel “baro” vel “talis sanctimonialis
virgo Deo dicata” vel “vidua, totius devotionis affectum”
vel “talis patriarcha, archiepiscopus, episcopus” vel
“prelatus” vel “abbatissa et conventus monialium Sancti
Vitalis Bononie”, vel “A. potestas et consilium ac populus
civitatis Bononie”, vel “consules et universitas campsorum,” vel
“mercatorum” vel “doctores et magistri, et tota universitas
scholarium” vel “prepositus et totus clerus civitatis Bononie,
pedum obscula beatorum” vel “feliciter Petri naviculam in
maris fluctibus gubernare”.

XLV.

Quomodo scribit imperator domino pape vel aliis personis.

“Sanctissimo patri et domino Gregorio Dei gratia summo
pontifici, F. eadem gratia Romanorum imperator et semper
augustus salutem et omnimodam reverentiam”. Aliis omnibus
a domino papa dicit “gratiam suam et bonam voluntatem”
vel “salutem et omne bonum”. Aliis personis sic
scribit: “F. Dei gratia Romanorum imperator et semper augustus,
Iherosolime et Sicilie rex, speciali amico D. eadem gratia
Ostiensi episcopo” vel “amico carissimo et fideli P. eadem
gratia episcopo Cremonensi salutem et amorem”; et sic scribit
omnibus de regno.

p. 319

XLVI.

Quomodo scribit in dignitate positis.

“Fredericus Dei gratia Romanorum imperator et semper
augustus, A. dilecto suo amico abbati Sancti Proculi” vel
“tali clerico” vel “magistro” vel “scolari, viro discreto
et amico dilecto Bononie commoranti, salutem et bonam voluntatem”.
Et sic omnes reges scribunt clericis et talibus
personis, et alii principes et magnates cum scribunt minoribus,
ut “talis dux” vel “princeps A. tali clerico, salutem et dilectionem”.
Si autem magnis prelatis scriberent, deberent eorum nomina
premittere, ut: “Venerabili in Christo patri domino I.
Dei gratia dignissimo patriarche Aquileiensi” vel “primati
Gradensi, archiepiscopo Ravennati” vel “Mediolanensi, talis dux
salutem et reverentiam et amorem”.

XLVII.

Quomodo scribit episcopus archiepiscopo vel de episcopis
suffraganeis.

“Venerabili in Christo domino A. Dei gratia dignissimo
archiepiscopo Ravennati, G. parmensis episcopus salutem et
reverentiam in omnibus tam debitam quam devotam” vel
“salutem et sinceram in Domino caritatem”. Archiepiscopus
vero, suffraganeis suis scribendo, nomen suum et preponere
et postponere potest, si placet. Exemplum: “A. Dei gratia archiepiscopus
Ravennas, venerabili in Christo fratri B. regino
episcopo salutem in Domino” vel “dilecto in Domino” aut
“venerabili in Christo fratri, tali episcopo, talis archiepiscopus
in vero salutari salutem”.

p. 320

XLVIII.

De episcopis.

Episcopi vocant se fratres hoc modo: “Venerabili in
Christo fratri et amico speciali V. Dei gratia episcopo Faventino,
M. eadem gratia episcopus Imolensis salutem in domino” vel
“salutem cum sincere dilectionis ardore”. Maiores autem
episcopos vocant patres et eorum nomina anteponunt, considerantes
maioritatem esse circa sanctitatem vel honestatem
vel quoad senilem etatem, nobilitatem, vel sapientiam
ampliorem, largas divitias vel civitatem maiorem, vel
quia primo fuit in dignitate; et scribunt talibus in hunc modum:
“Venerabili in Christo patri, amico et domino suis meritis
honorando I. Ariminensi episcopo D. Foripopuliensis episcopus
in vero salutari salutem”.

XLIX.

De episcopis ad subditos.

Episcopi vocant filios qui sue iurisdictionis existunt;
et nomen prelati mittentis premittitur tali modo: “Henricus
Dei gratia Bononiensis episcopus dilecto in Cristo filio tali cappellano
vel clerico salutem et benedictionem”. Item prelatos
subditos vocant fratres hoc modo: “A divina miseratione Mutinensis
episcopus dilecto in domino fratri abbati sancti Petri”
vel “preposito, priori” vel “archipresbitero talis loci salutem
in salutis auctore” vel “felicibus aut votivis successibus
abundare”.

p. 321

L.

Quomodo scribunt episcopi alterius subditis.

De aliena quidem iurisdictione clericos vocant episcopi,
sicut placet eis, vel “filios” vel “fratres” vel “amicos” vel “viros
dilectos”; et eorum nomina preponunt vel postponunt, inspectis
personis secundum generalem superius datam distinctionem,
sive laici fuerint sive clerici; (et) licet quilibet clericus
pro susceptis ordinibus maior quovis laico censeatur et ita
nomen eius semper possit premitti, tamen prelati magnatibus
deferunt et humilitatis cause eorum nobilitatem posponunt.
Exemplum breviter ad predicta: “Henricus Dei gratia
Bononiensis episcopus dilecto sibi clerico et amico” vel “laico
Mutinensi” vel “dilecto in Christo fratri tali canonico Parmensi
salutem in Domino”; et sic preponitur episcopus:
“Dilecto in Domino fratri B. Nonantulane plebis archipreshitero”
vel “viro provido et discreto domino Manfredino regino
canonico, intimo et speciali amico talis episcopus salutem
in domino”. Sic premittitur laicus: “Viro provido et
discreto domino Gerardo Rangoni civitatis Mutine multa laude
et honore digno Henricus summa gratia Bononiensis episcopus,
salutem et dilectionem in Domino”.

LI.

De archidiaconis, archipreshiteris, plebanis, prioribus
et cappellanis.

“Reverendo in Christo fratri R. florentino archidiacono T(ancredus)
archidiaconus Bononiensis, salutem cum sincere dilectionis
fervore”; et sic se salutant archipresbiteri et plebani,
priores et prepositi. Archiprestiter sic salutat cappellanum suum:

p. 322

“G. archipresbiter talis loci dilecto fratri suo A. cappellano
talis loci salutem et omne bonum”. Cappellani sic se salutant
ad invicem: “Dilecto et precordiali amico” sive “fratri V. talis
loci cappellano, M. cappellanus talis ecclesie cum omni eternali
dilectione salutem”.

LII.

De iudicibus delegatis.

Si iudex fuerit delegatus domini pape, maior est quocumque,
ut diximus; et ita, cuicumque scriberet, posset premittere
nomen suum, dicendo; “I. Dei gratia Parmensis episcopus
a sede apostolica delegatus venerabili in Christo fratri patriarche
Gradensi” vel “archiepiscopo Mediolanensi” vel
“illustri et glorioso viro regi Anglicano salutem in Domino”.
Si alterius prelati vel principis delegatus vel vicarius
fuerit, maior est omnibus qui sunt iurisdictionis ipsius;
et ista veritatis ratione posset preponere nomen suum, ut
dictum est.

LIII.

De consideratione delegati.

Quicquid autem possit facere delegatus, ne superbire videatur,
humilitatis sectetur magistrum, qualitatem sue persone
inspiciat et officii consideret dignitatem; et scribat maioribus
et minoribus secundum regulam prelatis superius assignatam
sic plane, sic suaviter et humiliter ac prudenter,
quasi non esset in legatione huiusmodi constitutus.

LIV.

De dominis cardinalibus et titulis eorumdem.

Cardinalium sedis apostolice alii sunt presbiteri, alii diaconi.
Item presbiterorum alii sunt episcopi, alii simpliciter

p. 323

cardinales presbiteri; inter quos sic diversifica: quia, si
fuerit episcopus, dicimus: “Venerabili in Christo patri domino
T. Ostiensi et Vellitrensi episcopo, talis episcopus
salutem et reverentiam” vel “sui commendationem et promtum
in omnibus famulatum”. Si vero presbiter cardinalis, dicimus:
“Reverendo in Christo patri et domino G. tituli Sancti
Marchi dignissimo presbitero cardinali talis salutem, vel seipsum
etc.”. Una tamen ecclesia est Rome, que habet titulum
“ecclesiam baptisimalem”, ut in curia intellexi; et non dicitur
titulus talis ecclesie, sed per antonomasiam sic scribitur ei: “Basilice
xij apostolorum presbitero cardinali”. Si autem fuerit
diaconus cardinalis, dicimus ita: “Venerabili in Christo patri
magistro Rainerio Sancte Marie in Cosmedin dignissimo diacono
cardinali, A. potestas, consilium, et commune civitatis Bononie
promptum devotionis intime famulatum” vel “talis
clericus” sive “laicus, seipsum totum in omni genere famulandi”.
Non enim dicimus “diacono talis tituli”, quoniam
habere titulum diaconi non dicuntur. Et nota quod titulus
nomen ab auctore suscepit, unde dicitur titulus Calixti, quasi
ab ipso ecclesie fundatore.

LV.

De abbatibus, abbatassis et monialibus.

“Reverendo ac dilecto in Christo fratri multe discretionis
ac honestatis viro domino G. sancti Proculi abbati, A. licet
immeritus monasterii sancti Stephani abbas, salutem et
sinceram in Domino caritatem”. Abbatisse sic salutant se:
“Venerabili in Christo sorori A. Dei gratia monasterii sancti
Vitalis abbatisse dignissime” vel “G. Cenobii Sancte Marie
Maioris” vel “Sancti Columbani humilis abbatissa in vero

p. 324

salutari salutem” vel “salutem et orationem in Domino”.
Monacha sic salutat suam abbatissam: “Venerabili in Christo
matri et domine E. sancti Gregorii abbatisse dignissime, soror
A. peccatrix monacha debitam reverentiam cum devota subiectione”,
vel “cum pura dilectione”. Monachi sic se salutant
generaliter: “Dilecto fratri monacho et amico domino Iacobo discreto
monacho talis loci dominus P. monachus sancti Felicis salutem
et in Domino gloriari”. Monachus sic abbati: “Venerabili in
Christo patri et domino metuendo I. Sancti Felicis abbati dignissimo,
dominus B. humilis eius monachus et devotus seipsum
totum in omni genere famulandi”. Laici sic monachis: “Domino
et amico domino C. monacho talis loci, A. laicus salutem
et reverentiam” vel “devotionem cum dilectione sincera”.
Monachus sic monache: “Dilecte in Christo sorori domine A.
sancte Margarite moniali propriis meritis honorande, dominus
C. monachus talis loci salutem et ad salutis gaudia pervenire”.
Monacha sic monacho, “Domino atque fratri in Christo
suis meritis honorando D. monacho: talis loci, A. monacha
sancti Vitalis salutem et dilectionem in Domino”.

LVI.

De monachis et monachabus inter se, et de laicis ad eosdem.

Monache sic se ad invicem salutant: “Amantissime sorori
sue in Christo plurimum venerande A. Sancte Marie
Maioris honeste sanctimoniali, G. monacha sancti Gervasii salutem
in Domino”. Conventui monialium sic scribitur: “Dilectis
vel revendis in Christo sororibus abbatisse et sancti monialibus
talis loci, magister T(ancredus) Bononie archidiaconus salutem
et ad sponsi convivium cum sapientibus virginibus introire”.
Generaliter autem possumus eis dicere “salutem et in oratione
constantiam” vel “salutem in eo cui angeli serviunt” vel
“cuius speciem” vel “cuius pulcritudinem sol et luna mirantur”
vel “salutem, et sic transire per temporalia, ut per ea
non amittantur eterna” vel “salutem et cum desiderio iugum
Domini sustinere” vel “salutem et carnis voluptates orationibus

p. 325

et vigiliis et ieiuniis edomare” vel “salutem et illam
quam mundus dare non potest pacem” vel “salutem et de
labore fructum suscipere gloriosum” vel “Dominum facie
ad faciem contemplari” vel “de cursu bravium obtinere”
vel “semper oleum in lampadibus suis ferre” vel “salutem
et celesti sponso placere, et illibatum servare pudoris annulum
et armillam”, vel “salutem et ad fructum centesimum
pervenire”.

LVII.

De heremitis, humiliatis pariter et conversis.

“Dilecto in Christo fratri amico speciali et domino reverendo
B. heremite Camaldulensi sanctitate vite probato et
mentis ac corporis honestate, B. heremita sancti Michaelis de
Nemore salutem et usque ad veram perseverare coronam”.
Humiliati et Deo devoti sic se salutant: “Viro dilecto amico
et fratri carissimo A. penitentiam agenti B. humiliatus et
Deum timens salutem et die noctuque in lege Domini meditari”.
Conversi sic se salutant: “Fratri dilecto et amico speciali
D. converso sancti Proculi, C. conversus sancti Damiani
salutem et per bonum obedientie ad premium celestis
magnificentie pervenire”.

LVIII.

Salutationes iudicantium.

“Multe sapientie ac discretionis viro domino P., legali
et facundo iudici Mutinensi, iuris et facti peritia decorato”
vel “tam iuris prudentia quam facti experientia redimito,
A. iudex Bononie” vel “talis eius consanguineus” vel
“amicus, salutem et in libra rationis sedere et singula sua

p. 326

iudicia trutinare” vel “salutem et in omni suo iudicio matrem
veritatis inviolabiliter conservare”, vel “salutem et cum
misericordia per semitam iustitie ambulare”.

LIX.

De largis pariter et avaris.

“Viro nobili et plurimum curiali D. Domicello ubique
propriis meritis honorando Tuschus de Gratia (de) Asinellis
salutem et gratis promittere, ac gratis digne postulantibus elargiri”
vel “tali prelato, clerico “aut laico” talis salutem et
matrem omnium virtutum consulere largitatem” vel “salutem
et patientibus necessitatem largitatis dexteram aperire”.
Avarus sic potest salutari: “Tali talis salutem, et non nummorum
copiam, sed morum venustatem optare” vel “salutem,
et non denariorum multitudinem, sed maiestatis altitudinem
adorare” vel “salutem et a cultu divertere idolorum”
vel “salutem, et non pro lucro burse, sed ad profectum
anime ieiunia frequentare”.

LX.

De mercatoribus et agricolis.

“Dilecto amico suo tali mercatori, L. salutem et
de mercimoniis multiplicatum colligere capitale” vel “salutem
et semper lucrum consequi peroptatum”; vel “tali
agricole talis ville, burgi, vel vici, talis salutem
et ubertatem vini” vel “ipsius oves in fetibus abundare”
vel “salutem et tantis abundare successibus, quod ei universitas
invideat vicinorum” vel “salutem, et campis et pratis

p. 327

culturam assidue adhibere” vel “salutem lactis ubertatem
et vini et olei abundantiam infinitam”.

LXI.

In quo casu scribatur salutatio, et que verba intelligantur,
et quare celentur.

Finaliter autem nota quod salutatio debet scribi per dativum
casum, et in tertia persona tantum; et pre nimio mentis
affectu verbum in salutatione celatur, licet antiqui posuerint,
ut ibi “Lucius Catilina mittit Quinto Cetego salutem”. Et
in Ovidio: “Hanc tua Penelope lento tibi mittit, Ulixe”. Et
in salutatione subauditur aliquod istorum verborum “mittit,
mandat, legat, delegat, optat, cupit, desiderat vel affectat”, vel
aliud verbum quod ad mittendum pertineat, vel ad optandum.

LXII.

Que persone non debeant salutari.

Item nota quod non salutantur excommunicati, Saraceni,
Iudei, vel Patareni, cuiuscumque secte fuerint dum tamen
catholicam non sapiant puritatem; sed loco salutis dicitur quod
habeant spiritum consilii sanioris hoc modo: “Gregorius episcopus,
servus servorum Dei potenti viro Saladino” vel “tali,
in errore iudaico” vel “pravitate manenti, ad fidei cognitionem
venire” vel “derelictam assumere disciplinam”
vel “tali excommunicato spiritum consilii sanioris,” vel “pre
oculis semper Dominum habere” vel “declinare a malo, et
facere bonum” vel “ad viam veritatis redire”, vel “tali Speroniste”
vel “tali Donatiste” vel “Leoniste” aut “in tali
secta moranti, ad cor unitatis redire et viam veritatis repetere
festinanter”. Item non salutantur inimici manifesti, ut dictum
est, sed aliquid ponitur salutationi contrarium. Exemplum:
“G. Dei gratia comes Panici D. solo nomine comiti de Casalecclo
pro salute merorem”. Vel aliter: “F. Dei gratia Romanorum

p. 328

rex, et semper augustus Othoni persecutori ecclesie
incidere in laqueos quos tendit” vel “iram Dei sustinere
quantum suis operibus invocavit”.

LXIII.

Quando salutatio in epistola non ponatur.

Item quandoque non ponitur salutatio in epistola vel in litteris
de licentia datis et in litteris dimissoriis, commendatitiis
et generalibus. Exemplum: “Nos A. potestas Bononie damus
licentiam etc.” vel: “Noverint omnes presentes litteras inspecturi”
vel: “Sciant, cognoscant” vel “noverint omnes ad
quorum audientiam littere iste pervenerint etc.”. Item salutatio
reticetur quando scribentes secreta timent et nolunt cognosci
si epistola caperetur, ut puta cum de proditione vel
furto vel morte vel aliqua re turpi tractatur; vel quia clericus
in dignitate, vel rector in officio positus forte scribit alicui
mulieri, et tunc per occulta signa debet proprium nomen sub
imagine representare, vel incipere ab ipsa narratione, ut illud
Ovidii “Nunc oculos tua cum violarit epistola nostros, non
respondendi gloria visa levis”.

LXIV.

De iis que sunt in salutatione ponenda, scilicet nominibus
personarum et locorum ac etiam dignitatum.

Item nota quod nomen loci, nomen porsone, nomen mittentis,
nomen dignitatis vel officii debet semper in salutatione
apponi. Exemplum: “Petro iudici mutinensi” vel “Martino
archidiacono Bononie I. salutem”. Petrus, ecce nomen persone;
iudici, nomen officii; archidiacono, nomen dignitatis;
Bononie nomen loci.

p. 329

LXV.

Quot modis nomen proprium in epistola taceatur.

Proprium nomen quatuor de causis in salutatione tacetur.
Primo cum non persone, ut supra diximus, scribitur, sed potius
dignitati. Secundo quando proprium nomen ignoratur.
Tertio quando scribitur duobus equalibus, ne pro prima positione
nominis posterior indignetur; et in his casibus dignitas
vel officium nominis supplet defectum. Quarto nomen tacetur
propter confusionem vitandam, ut cum scribitur populo
vel societati, aut alicui multitudini.

LXVI.

De sublimibus personis.

Item, ut appropriare scias cuilibet quod suum est, nota
quod papa et imperator debent dici superillustres; in clero,
primates et patriarche illustres vocantur; episcopi dicuntur
clarissimi: metropolitani quoque vel archiepiscopi spectabiles
nuncupantur. In laicis vero illustres sunt reges provinciarum,
prefectus urbis, presides, conscripti patres et alme urbis senatores;
spectabiles autem dicuntur duces, comites et marchiones:
clarissimi vero sunt barones et valvassores et consules
civitatum.

LXVII.

Circa que religio, pietas et quedam alias habeantur.

Item sciendum est quod religio in Dei cultu, pietas
erga patrem et consanguineos, officium erga consortes
eiusdem nature, obsequium erga patronos, famulatus dominis,
obedientia prelatis et reverentia maioribus debetur. Item nota
quod omnis orator ista debet considerare: ordinem construendi,

p. 330

appositionem verborum, intellectum locutionis, mores hominum,
consuetudines terrarum, et satisfacere voluntati mittentis.
Item diligenter debet querere, subtiliter, et videre que sit
persona mittentis, ut dictum est, et que recipientis, et que
sit fortuna et condicio utriusque, et quod talis sit materia
quod ipsius verba illi conveniant cui littera destinatur.

LXVIII.

Incipit de exordio.

Viso de salutatione que precedit, sequitur videre de
exordio quod statim debet sequi. Exordium sic a Tullio
diffinitur: “Exordium est principium orationis, per quod animus
auditoris vel iudicis constituitur ad audiendum”; vel
“exordium est sermo preambulus ad dicenda”. Et nota quod
exordium tria facit; nam reddit auditorem docilem prelibatione
materie; benivolum, cum dicit circumstantias rerum
et merita personarum; attentum, cum utilitatem tangit, magnitudinem
denotat, vel negotii qualitatem.

LXIX.

Unde dicatur exordium.

Dicitur autem exordium ab exordior, exordiris, quia
proprie in exordio, idest in principio debet poni; potest autem
in medio et in fine poni. In principio sic ponitur: “Tali prelato
talis subditus seipsum. Eius liberalitas est precipue commendanda,
qui priusquam sibi precum instantia porrigatur digno
beneficio respicit indigentem. Inde est quod vestra bonitas
digna laudibus debet non immerito revereri, que suos fideles
misericorditer inspicit oculis pietatis”. In medio potest
exordium sic aptari: “Talis prelatus A. subdito salutem.
Peccasti graviter, sed de misericordia non desperes: quoniam
qui vult satisfacere de commissis peccatori venia promittitur
Salvatoris: nec tibi ecclesia claudit gremium redeunti. Sed

p. 331

super conversione peccatoris, gaudium est angelis in excelsie”.
In fine sic exordium potest poni: “Si vere scientie cupis
acquirere margaritam, peccatum fugias et consortia malignorum;
nam cuius mens est vitiorum tenebris offuscata, non
potest splendere sapientie luminari”. Item nota quod exordium
in tertia persona fit, et in finali sillaba convenire, et
penultima discrepare debet. Exemplum: “Magister Guido ubique
diligitur, quia sue dictamina comprobantur”. Ecce qualiter
diligitur in tur desinit, et penultima, hoc est gi breviatur;
et similiter comprobantur in ntur finitur, sed penultima
producitur. Item si in vocalibus distinctiones desinant,
vel in aliis consonantibus terminentur.

LXX.

De arenga et differentia eius et exordii.

Arenga est quedam prefatio que ad benivolentiam captandam
premittitur et ornatum, qua utuntur Lombardi et
ecclesia Romana in suis epistolis et loquelis. In hoc plane concordat
exordium et arenga, quod utrumque debet preponi taliter
et aptari, ut narrationi cohereat et procedere videatur a
causa. Sed in hoc discrepant, quoniam arenga non tantum personam
tertiam sed primam recipit et secundam. Hoc exemplum
videas in decretalibus: “Quanto te novimus in canonico iure
peritum, tanto fraternitatem tuam in Domino commendamus,
quod in dubiis questionum articulis ad apostolicam sedem recurris,
que disponente Domino cunctorum mater est fidelium
et magistra”.

LXXI.

Sequitur de proverbio.

Proverbium est oratio sententiam continens ante productam,
vel consuetudinem approbatam. Exemplum: “Mus,

p. 332

vipera, ignis in sinu et serpens in gremio non prebent suis
hospitibus munera gratiosa”.

LXXII.

Quid sit benivolentie captatio.

Benivolentie captatio idem est quod exordium. Potest autem
sic diffiniri: “Benevolentie captatio est quedam laus, qua
recipientis animus letatur et benivolus redditur mittenti”. Et
nota quod semper benivolentia captatur, ubicumque aliquod verbum
ponitur quod ad laudem recipientis pertineat et honorem.

LXXIII.

Quid sit narratio.

Narratio, ut a Tullio diffinitur, est rerum gestarum vel
proinde ut gestarum expositio. Verbi gratia rerum gestarum
cum dicitur: “Scias quod Petrus dedit B. archipresbitero
x lib. et factus est canonicus Ymolensis” vel proinde ut
gestarum, ut si dicam: “Petrus factus est canonicus talis loci
simoniaca pravitate”. Et nota quod narratio debet esse brevis,
dilucida et probabilis; nam, ut ait Tullius in secundo Rethoricorum
in primo libro, quo brevior, eo dilucidior et facilior
cognitu narratio fiet. Brevis est, cum verbis tantum necessariis
expeditur. Lucida est, cum usitatis significationibus,
rerum ordine servato, et non longo circuito res monstrantur.
Probabilis est si morem sectetur, opinionem referat, et sicut
natura postulat exponatur.

LXXIV.

Quid sit petitio, et qualis esse debeat.

Petitio est oratio per quam petimus quod iustum sit,
utile, necessarium et honestum, ut si petam quod mee saluti
consulas et honori. Circa petitionem honestam ista detent attendi:

p. 333

que sit persona potentis et que illa a qua petitur, temporis
qualitas, loci dispositio et habilitas dictatoris; et sic est ex
precedenti narratione sumenda, ut cum ratione colligat
supradicta.

LXXV.

Qualiter partes epistole disponantur.

Primo debet salutatio poni, quia, nisi premitteretur, non
posset sciri de quo dictator narraret. In secundo loco debet
locari narratio, quia nullus sciret quare salutatio precessisset,
nisi narratio revelaret. Tertium locum sibi debet petitio vindicare,
quia petentis intentio nesciretur, nisi post narrationem
aliquid sub petitionis specie poneretur.

LXXVI.

Quomodo epistola possit fieri de aliqua parte eius,
et de qua non possit fieri.

Potest autem constare epistola, licet quodammodo imperfecte,
de qualibet parte epistole: ex sola quidem narratione,
ut: “Noveritis quod Bononie sanus et incolumis persevero per
Dei gratiam atque vestram, quod audire de vestra persona
desidero animo sitibundo, cum vos diligam, et omnia que sunt
vobis novit Dominus ad salutem”. Sed si gravis est animus
auditoris vel materies odiosa, subito non debet peritus dictator
ad narrationem accedere, sed a benivolentie captatione
potius exordiri, ut reddatur auditor precabilis et negotii qualitas
excusata. Item ex sola petitione potest constare epistola.
Exemplum: “A vestra gratia postulo multa prece, ut inter
vestros fideles subditos me dignemini computare”. Ex sola
salutatione epistola stare non posset; quia, si dicerem “Petro
Martinus salutem”, hoc non esset epistola, sed titulus epistole.
Verumtamen qui dicunt salutationem esse partem epistole,
quodam modo superficialiter possent dicere, quod hoc
esset epistola cum dicitur “Albertus Martino salutem et centum

p. 334

solidos.”. Set talia non sunt de salutatione, sed in narratione ponuntur.
Item ex solo exordio stare non posset, ut si dicam alicui:
“Qui recte ieiunare desiderat, ab omnibus debet vitiis
abstinere”. Hoc nihil esset, nisi aliud sequeretur. Item non
potest stare epistola ex solo proverbio, ut si scriberem alicui
sic dicendo: “Irasci columbam non vidimus, nec humanessere
scorpionem”.

LXXVII.

Quid sit thema et quid materia.

His premissis, de themate videamus. Thema est factum
in genere propositum; vel thema est brevis apertio dicendorum,
per quam auditor loquentis intelligit voluntates. Exemplum:
“Scias quod Bononienses contra Mutinenses exercitum
iam fecerunt”. Restat videre quid sit materia. Materia
est plena et artificiosa verborum ordinatio ex his que in themate
assumuntur. Exemplum: “Sciatis quod Bononienses,
amicorum vocata multitudine copiosa, contra Mutinam iverunt
cum suo carrocio tam magnifice quam potenter, et in obsidione
castri Baçani diutius commorantes ad propria sani
et incolumes sunt reversi, sed nec ipsum expugnare castrum,
nec aliquam habere victoriam potuerunt”.

LXXVIII.

Quomodo inveniatur, disponatur et ordinetur oratio.

Dictator sagax debet esse, diligens et discretus ad inveniendam
materiam suo ingenio congruentem, iuxta illud Horatii
“Sumite materiam vestris qui scribitis equam”; et postquam
invenerit, circa dispositionem laboret ut ordinetur sub verborum
serie competenti, et postmodum ad colores procedat
rethoricos quibus depingat eandem ornamento circumposito,

p. 335

quasi quodam pallio et florifero tegumento: sicque debet
scribentem ad loquendum inducere illi persone cui scribitur
et littera destinatur, tanquam esset in sua presentia constitutus.
Exemplum. Aliquis vult scribere suo domino vel amico
ut possit a curia litteras impetrare. Qualiter simpliciter diceret,
si personaliter in presentia sua foret? “Ego rogo dominationem
vestram de qua multum confido, ut dignemini mihi
adiutorium vestrum dare, ita quod in tali causa quam
habeo cum Petro possim habere litteras a domino papa”.
Ecce, habes materiam: recurre igitur ad dispositionem ipsius
hoc modo: “Dominationem vestram, de qua gero fiduciam
pleniorem, humili prece rogito incessanter quod mihi vestre
liberalitatis et gratie taliter dignemini subsidium impartiri,
quod in tali causa, vestra potentia faciente, litteras apostolicas
impetrare valeam et habere”. Et ipse rogatus diceret: “Libenter
faciemus quicquid tibi placuerit”. Ex quibus verbis
debes responsivam colligere taliter et formare: “Facere cupientes”
sive “gestientes que tibi debeant esse grata, sic
tuo nuntio nostrum dedimus auxilium et favorem quod, secundum
quod tua petitio requirebat, impetravit litteras utiles
et benignas”.

LXXIX.

Quid sit sententia, et quid ad dictatorem pertineat.

Sententia est super iis que prius fuerunt dubia vel verisimilia
interpretatio sapientis. Et licet principaliter ad iudicia
descriptio talis pertineat, ad dictatores tamen competenter
refertur, qui ad similitudinem iudicantium supersedent epistole
faciende, interpretantur cum sapientia dictiones, condempuando
vitiosa verba, dubia, verisimilia et configurata, et ponendo que
ad bonam sententiam faciunt et sanum retinent intellectum.
Exemplum vitiosum, puta, cum de aliquo sapiente dicitur: “Ad
vestram prudentiam platee currunt, et veniunt civitates tamquam
ad illam personam quam diligo, prout scitur, que fortitudine

p. 336

multa prepollet et coruscat cingulo glorie militaris”.
Iudicetur hec locutio vitiosa, et talis locutio debita verba querat
hoc modo. “Ad vestram prudentiam, quam diligo puro
corde, recurro necessitatis tempore confidenter, velut ad portum
ad quem venientes sperata gratitudine non privantur”.

LXXX.

Quid sit distinctio, et unde dicatur,
et qualiter distinguere debeamus.

Distinctio est quedam cuiuslibet clausule particula, que quandoque
puncto piano, quandoque suspensivo terminatur, vel debet
rationabiliter distingui et terminari. Et dicitur distinctio
a distinguo, distinguis, quia distinctiones ita debet in sua
epistola distinguere dictator, quod nulla ex earum conculcatione
generetur ambiguitas in animo auditorum.

LXXXI.

De punctis et virgulis et regulis eorum.

Punctum est signum distinctionum locutionis et recreatio
spiritus fatigati: etiam est punctum aliud suspensivum, videlicet
quod cum virgula scribitur infra ducta; aliud medium
ut in colo; aliud comprehensivum litterarum, quando circumscribitur
littere que (pro) proprio nomine ponitur; et non refert;
utrum unum coma vel colum aut plura periodum antecedent;
de quibus adhuc dicam apertius per exempla.

LXXXII.

Quid sit clausula, et quot distinctiones continere debeat.

Clausula est quedam cuiuslibet tractatus particula que ad
minus duas et ad plus septem distinctiones continet, ne obscuritas

p. 337

generetur. Exemplum: “Illius gratia communi iudicio commendatur,
que singulis poscentibus ostendit se benivolam et
exhibet liberalem”. Exemplum de septem, ut in corrupta que de
virginitate ammissa conqueritur isto modo: “Heu dolor indeficiens,
et o quanta sunt mihi suspiria et lamenta! cum tempus
virginitatis amisisse me recolo atque diem; quia prius
eram formosa ut lilium, et in conspectu Dei et hominum pulcherrima
sicut rosa fulgebam, et continentie virtute coruscans
quasi filia dici poteram angelorum: sed postquam defloravit
me virilis amplexus, perdidi suavitatem odoris, facta
sum natura fragilis et corpore vitiosa, et poma convallium
inter spines et tribulos ceciderunt”.

LXXXIII.

De punctis et distinctionibus.

Licet supra quid sit distinctio descripserimus, tamen indubitanter
scias quod distinctio idem est quod punctum, et
ubicumque punctum est, ibi distinctio iudicatur: unde nota
quod tres sunt distinctiones et puncta, secundum que omnis
scriptura distinguitur et punctatur. Prima dicitur coma, et est
coma particula sensus decisa; secunda cola, et est cola punctum
in quo auditor quiescit, licet aliquid addi possit: tertia
est periodus, et est periodus punctum in quo requiescit
tam recitans quam auditor. Coma scribitur cum virgula superius
ducta, ut in hoc exemplo: “Tue dilectioni facere cupiens
que sint grata”. Cola cum punto sine virgula designatur,
ut in hoc exemplo: “Tibi x lib. imperialium destinamus”.
Periodus autem cum puncto et virgula inferius
ducta describitur, ut in tali suppletione dicti exempli: “ad
omnem tua indigentiam repellendam”. Et dicitur periodus a
peri, quod est circum, et oda quod est laus; inde periodus,
idest punctum finale vel laus que in fine canitur.

p. 338

LXXXIV.

De ordine naturali et artificiali.

Cum autem auri nitor vel metallorum fulgor per se tamquam
insufficiens ad operis venustatem docti requirat artificis
peritia decorari, premisso regularum documento, stilum ad
artificialem ordinem convertamus. Unde nota quod in constructione
duplex est ordo, scilicet naturalis et artificialis. Naturalis
est ille qui pertinet ad expositionem, quando nominativus
cum determinatione sua precedit, et verbum sequitur
cum sua, ut “ego amo te”. Artificialis ordo est illa compositio
que pertinet ad dictationem, quando partes pulcrius disponuntur;
qui sic a Tullio diffinitur: “Compositio artificialis
est constructio dictionum equabiliter perpolita”.

[Guidonis Fabe Summa dictaminis, ed. A. Gaudenzi, “Il Propugnatore”, 3, 16-17 (1890), 345- 393]

p. 345

LXXXV.

De pulcritudine epistolarum et venusta vel inepta
dispositione verborum

Nota quod prepositio potest removeri a suo casu proprio
mediante genitivo, ut “de Guidonis bonitate confido”. Non
tamen bene diceretur “bonitate loquor de Guidonis”; nec
si alius casus interponitur valet, ut si dicam “de Guidone
forte diligente confido”; sed recte posset determinatio interponi,
ut “de vestra confido non modicum bonitate”. Item
verborum transpositio turpis et incongrua confugiatur, ut ibi
“omnis caput habet homo”. Non est enim alicuius ornatus
pretextu deformis transpositio facienda, ut si dicam: “Vestre
de servitiis mihi factis quantascumque possum gratiarum actiones
uberes et immensas refero bonitati”. Vides qualiter hoc
adiectivum “vestre” confunditur ex nimia distantia subiecti;

p. 346

sic tamen distare poterit competenter: “Honestate conspicuus,
sapientie luce perfectus ad honorabiles dignitatum gradus debet
clericus promoveri”; quod non multum laudo.

LXXXVI.

Qualiter dictiones nimis celeres cum tardis debeant
commisceri.

Item dictiones nimis celeres magnam deformitatem inducunt.
Exemplum: “Illius ieiunia ad nihilum proficiunt, qui vitiis deditus,
se minime corrigit”. Item dictiones nimiam tarditatem habentes,
cursum impediunt et ornatum. Exemplum: “Vitiorum
purgationem requiriti ieiuniorum sacratus adventus”. Sed pulcrum
est, quod celeres dictiones et tarde invicem misceantur.
Exemplum: “Illa corporalis abstinentia commendatur, in qua
et cibus pro parte subtrahitur, et vitia penitus removentur”.

LXXXVII.

De alia pulcritudine.

Item ad summam pertinet venustatem ut, quotiens potest
fieri sententie gravitate servata, nominativi et obliqui
sequantur, et verba nunc primum, nunc medium, nunc ultimum
locum debeant possidere. Exemplum: “Dabuntur in nimiam
egestatem divitie temporales”. Item ad pulcritudinem
et ornatum dignoscitur pertinere, ut relativum coniunctione
non indigens suum preveniat antecedens. Exemplum: “Qui
penitentiam non egerit in presenti , peccatori venia negabitur
in futuro”. Item ad magnam pertinet venustatem, ut relativam
nullo mediante iuxta suum verbum ponatur. Exemplum:
“In errorem non de facili labitur qui metitur rerum exitus
sapienter”. Item est alia pulcritudo laudabilis, ut sine
coniunctionis suffragio duo verba personalia clausulam debeant

p. 347

terminare. Exemplum: “Celestis pietas, dum peccatores
corrigit, consolatur, et eorum qui ceciderunt miseretur”. Item
pulcherrimum artificium inculcatur, ut duo verba in duo casualia
transeant, et idem adiectivum utrique conveniat et suppositum
verbis reddatur. Exemplum: “Nimium transitorias
mundus iste infelix, et divitias cumulat et diligit
dignitates”.

LXXXVIII.

De cursu qui debeat hodie observari.

Nota quod pulcriores dictiones locari debent in principio
et in fine: medium vero locum teneant minus digne; nec ad
tam nobilissimum edificium omnes dictiones indifferenter
sumantur, sed ille dumtaxat accedant, que maiores verborum
et sententiarum pariant venustatem. Nec finem usurpare presumant
alique dictiones nimia longitudine vel brevitate deformes.
Attende igitur, dictator, quod taliter ad ornatum dictiones
debes in distinctionibus ordinare: nam si finalis
dictio fuerit trisillaba cum penultima longa, precedens dictio
suam penultimam longam prestet. Exemplum: “Contagione
delictorum purgata, gratia celesti donante, munera
virtutum adcrescant”; vel sic: “Qui doctori mercedem
non exhibet, avaritie tenacitate sordescit”. Item si brevis
fuerit penultima, et in precedenti dictione penultima breviatur.
Exemplum: “De alto corruit Lucifer, qui coequari
voluit Domino”. Si vero tetrasillaba dictio fuerit finitiva,
cuius penultima sit acuta, tunc suam penultimam corripiat
antecedens. Exemplum: “Qui digne Deo militare desiderat,
negotiis non debet secularibus implicari”. Quod si penultima
sit correpta, precedentis partis penultima prolongatur.
Exemplum: “Non est ieiunium commendandum, quod elemosinis

p. 348

sinis carere dignoscitur”; vel sic: “Longe distat a tramite
rationis, qui honestum se reputat avaritie dehonestatus rubigine”.
In periodo vero datur regula singularis, quia
semper debet esse dictio quatuor sillabarum, cuius penultima
sit acuta. Exemplum: “Privilegium meretur amittere, qui
concessa sibi abutitur potestate”.

LXXXIX.

De consillabicatione.

Item, ad habendam copiam dictionum que secundum regulam
prenominatam in distinctionibus finitivis requiruntur,
nota quod bisillabe dictioni consillabicatur monosillaba in hunc
modum: “Illud ieiunium divinis auribus est acceptum, quod
eleemosynarum pietate non vacat”. Item consillabicantur
due bisillabe, et fit dictio quatuor sillabarum; item una monosillaba
et trisillaba, et efficitur tetrasillaba isto modo:
“Pro salute gentium animam suam debet ponere bonus pastor”,
et “Pro tuenda iustitia sapiens se opponere non formidet”.

LXXXX.

De signis post exordia.

Nota quod ista signa congrue secuntur exordia, et in
principio narrationis ponuntur “hinc, inde, igitur, itaque,
ergo, sane, nimirum, equidem, siquidem, ideo, idcirco, proinde,
quare, nam, namque”, et similia. Exemplum: “Ad amicum
secure confugitur, de cuius gratia nullatenus dubitatur. Hinc
est, etc.”, vel “Proinde est, quod amicitiam vestram
de qua plene confidimus exoramus etc.”

p. 349

LXXXXI.

De signis petitionum.

Item nota quod ista sunt signa petitionis “eapropter, quapropter,
cuius rei causa, quamobrem, hinc est, profecto, verum
quia, quocirca, qua de re, quare, ergo, igitur, itaque, idcirco,
unde, hinc est, proinde est, ideo” et similia. Et post primam
distinctionem petitionis in principio sequentis distinctionis
debet sequi “quatenus” vel aliqua alia coniunctio adiunctiva,
sequente modo similiter subiunctivo. Exemplum: “Quare
dominationi vestre supplico quantum possum, quatenus me
vestrum famulum habere dignemini commendatum”.

LXXXXII.

De signis divisivis.

Item valde utile et necessarium est unum significatum
ab alio scire dividere ut, cum plura dicis diversa, signa
convenientia ponas; et sint ista “ad hoc, preter
hoc, preterea, insuper, super eo, vero”, et similia. Nam
sicut humanum genus per dominos et potestates regitur, sic
dictiones per sua capita, idest signa, in epistola ordinantur.

LXXXXIII.

De brevitate dictaminis.

In dictamine labora esse brevis, et videas ne sis obscurus.
Brevitas est, in qua nullum nisi necessarium assumitur
verbum.

p. 350

LXXXXIV.

De participiis: quomodo ponantur, punctentur
et construantur.

Nota quod dictatio debet sollicite inspicere a quo verbo
regatur participium, quod in suo dictamine duxerit apponendum.
Item nota quod participium semper debet poni in eadem
clausula cum suo verbo a quo regitur. Item nota quod inter
participium et verbum a quo regitur, coniunctio vim copulandi
habens vel vocem aut etiam intellectum, cadere nunquam
potest, cum participium in se copulam habeat interclusam;
sed participio verbum adiungas,ut “legens disco” idest “lego
et disco”. Item nota quod quando participium regitur a verbo
precedenti, semper punctum ante participium facias suspensivum.
Exemplum: “Existo Bononie, circa studium litterarum
facturus quad ad tuum honorem debeat pertinere”. Si vero
a verbo sequenti regitur, ante participium debet fieri punctum
planum. Exemplum: “Existo Bononie circa studium
litterarum. Facturus itaque quod tibi debeat complacere, te
rogito puro corde ut secure petas si qua possum facere tibi
grata”. Item nota quod participium ex parte appositi constructionem
senper retinet sui verbi, unde, sicut bene dicitur
“Amo Platonem” ita bene dicetur “Sum amans Platonem”.
Item nota quod participium debet esse eiusdem numeri et
persone cum verbo a quo regitur, ut “Legens proficio”.

LXXXXV.

Quando proprium nomen ab hoc ablativo “NOMINE”
terminetur, et quando dicitur “DE RE PREDICTA”
vel “DE IPSA RE”.

Item nota quod illa propria nomina debent tantummodo
per istum ablativum “nomine” terminari, que ad appellationem

p. 351

aliquam trahi possum: ut cum dico “mitto ad vos
latorem presentium nomine Benedictum”; nam posset dici
“Benedictum” tantum. Hoc tamen fallit, quando signum particulare
cum aliquo appellativo precedit proprium nomen, ut
“quidam homo nomine Martinus”; nam male diceretur
“quidam homo Martinus”, propter repugnantiam substantivorum.
Item nota quod, quando in una clausula fit mentio
de aliqua re precedentis clausule, debet dici “memorata res”
vel “predicta, pretaxata” vel “prefata, supradicta, prelibata,
sepe dicta, nominata” vel “ante dicta” Si autem
fiat mentio de re eiusdem clausule, non ponas talia nomina,
sed recurre ad relativum, dicens “de ipsa re” vel “pro re
ipsa” vel “de re illa” vel “de re eadem”.

LXXXXVI.

De regulis occurrentibus in dictamine.

Item nota quod isti duo genitivi “harum” et “presentium”
sunt talis nature, quod senper comprehendunt in se istud substantivum
“liiterarum”, nec debet poni, immo causa ornatus
taceri, quod non contingit in aliis casibus eiusdem condeclinii.
Item nota quod non debet aliquis calumniari locutionem illam.
quam usus et consuetudo probavit. Item nota quod si çeuma
in oratione veniat, adiectiva dictio cuius gratia fit çeuma,
sive sit nomen sive sit verbum, concordari debet cum proximiori,
ut “Socrates et Berta est alba - E. et Plato currit”.
Item nota quod si occurrant in oratione conceptio, masculinum
concipit femininum ut “vir et mulier sunt albi”; et
neutrum concipit illa duo, ut “mancipium, vir et mulier sunt
alba”. Tamen neutrum non concipitur a masculino, unde
male dicitur “vir et mancipium sunt albi”; nec femininum
concipit neutrum, unde male dicitur “mulier et mancipium
sunt alba”.

p. 352

LXXXXVII.

Qualiter epistole corrigantur.

Item nota quod in dictamine semper debemus uti verbis
propriis, vel ad aliam similitudinem decenter translatis, ut
“pratum ridet” et “litus aratur”. Item nota quod in verbis
prime et secunde persone intelligitur certus et determinatus
nominativus, unde non debet in epistula poni pronomen
prime vel secunde persone nisi cause discretionis ut “vivo
ego, dixit dominus”; vel causa determinationis faciende, videlicet
quando plures sumus qui scribimus vel mittimus, et
ego solus volo aliqua specialiter dicere et singulariter declarare.

LXXXXVIII.

De verbis transmissivis.

Nota quod “destino, mitto” et omnia verba transmissiva,
si post se accusativum recipiunt rationabilem rem denotantem,
alium accusativum semper exigunt cum prepositione ut
“mittam nuntium meum ad te”. Si vero accusativus ille
aliam rem donotat a rationabili, semper sequi debet dativus
casus, ut “mitto C. solidos tibi” et non “ad te”.
Item nota quod cum uni dicimus “vos” causa honoris,
si dictio sequens est adiectiva significatione, tamen debet poni
tantummodo in singulari numero ut “vos estis pater meus,
adiutor meus, dominus meus et benefactor meus”. Si vero est
adiectiva voce et significatione, et participium sive mediate
sive immediate veniat cum substantivo, debet poni tantum,
plurali numero, ut “vos estis legentes”, et “vos legentes
perficitis”. Si vero est nomen, et immediate veniat cum
substantivo, semper debet poni plurali numero, ut “vos albi
curritis”. Si vero mediate veniat adiectivus cum substantivo,
potest poni in singulari et in plurali ut “vos estis albus”,
et “vos estis albi”.

p. 353

LXXXIX.

De origine, possessione et significatione quorumdam
verborum.

Item nota quod, si proprium nomen sequitur aliqua determinatio
que sensum habeat vulgaris articuli genitivi, determinatio
debet sequi in ablativo casu, mediante prepositione,
ut “Martinus de Bononia, Petrus de Mutina”. Si autem
est appellativum, et vis denotare possessionem, debes ponere
genitivum, ut “Martinus iudex Bononie”. Si vis notare
orriginem, tunc cum prepositione ablativus ponatur ut “Martinus
miles de Ferraria, Iohannes iudex de Baçano”.
Item nota quod extorquere ad bonum ponitur, ut “quicquid
honoris subiectis inpenditur, in dominorum gratiam
retorquetur”; ad malum quasi semper: nam extorquere, hoc
est ab invito exigere. Item redundare ponitur ad bonum, ut
in decretalibus “Tua legatio ad honorem et commodum sedis
apostolice redundabit”; ad malum sepius et proprius ponitur,
ut “pena redundabit in caput tuum”.

C.

Qualiter hoc verbum DUXI cum participio
degenerante in nomen ponatur.

Nota quod hoc verbum “duxi” si ponatur cum participio
desinente in dus degenerante in nomen, quod descendat
a verbo habente constructionem ad accusativum, tunc recte
venit et congrue ponitur. Exemplum: “Duxi vestram gratiam
suppliciter exorandam, rogandam, flagitandam, monendam, deprecandam,
confortandam”. Si vero tale participium degenerans
descendat a verbo habente constructionem ad dativum, tunc
hoc verbum “duxi” male et incongrue ponitur cum eodem.
Exemplum: “Duxi vestram gratiam, dilectionem, amicitiam”

p. 354

vel “benivolentiam supplicandam” vel “consulendam”. Sed potius
recurratur ad gerundium et constructionem ipsius, ut
“duxi vestre gratie consulendum” vel “amicitie
supplicandum”.

CI.

De resolutione verbi in participium.

Item nota quod quando tibi occurrunt duo verba eiusdem
persone, alterum illorum ornatus de causa est in participium
resolvendum: exemplum “lego, disputo”; converte
unum in participium, et sic dicas: “Legens disputo”
vel “disputans lego”; “veniam et faciam”: converte vel
resolve alterum: “Veniens faciam” vel “veniam facturus
quecumque de tua fuerint voluntate”. Quod si tria
tibi occurant dicenda, pone verbum unum et duo participia
copulata. Exemplum: “Existo Padue studens pro viribus
et intendens iis que tibi debeant complacere”. Et hoc
locum habet quando ambo participia vel precedunt verbum,
vel etiam subsecuntur. Si vero in medio duorum participiorum
verbum ponatur, coniunctio intervenire non potest;
quia cum sit copulativa similium naturarum, duo participia
simul posita unum quorum venit respectu alterius recte copulat:
sed cum verbum cadit in medio, tunc secundum
participium non venit in locutione respectu primi, sed potius
respectu verbi, et ideo non debet intervenire copula, quia verbum
et participium copularet. Exemplum. “Studens pro viribus
existo Bononie, intendens iis que tibi utilia sint et grata”.
Si vero quatuor vel plura petere debes vel declarare, tunc
recurre ad verba, participia, gerundia et per ablativos absolutos
hoc facias diligenter. Exemplum: “Receptis litteris
et plenius intellectis, quas mihi nuper tua dilectio destinavit,
tibi deservire desiderans toto posse, cogitansque quod mihi

p. 355

ad opprobrium pertineret si id pro quo veni Vercellas laudabiliter
non complerem, studeo diligenter, aquam de fontibus
theologie iuxta parvitatis mee modulum hauriendo pectore
sitibundo”.

CII.

De relativis et antecedentibus.

Item nota quod relativum positum in una epistola nunquam
debet referri ad antecedens in alia epistola positum.
Exemplum: ecce aliquis significavit mihi quod Faventiam venerat,
ubi me desiderabat videre, et ego rescribo: “Quia cupitis
me videre, ad illam veniam civitatem”. Item nota quod
quando in epistola duo vel tria ponuntur antecedentia, cum
relativo est alterum adsumendum. Exemplum: “Martinus
et Petrus ad te veniunt. Unde ipsi Petro tale quid facias
meis precibus et amore”. Aliud exemplum: “Petrus promisit
Martino unam loricam quem ipse vellet”. Si non reassumas
antecedens, dubium esset qualem ipsorum, Petrum vel Martinum,
intelligere debeamus.

CIII.

De correlativis et epistolarum urbanitate.

Item nota quod quando vis correlativum reddere relativum,
hoc facere debes per suum consimile, reddens ad hanc
dictionem “tantum” hunc terminum “quantum”, ad
“tanto”, “quanto”, ad “eo” “quod”, ad “quondam”
“ideo”, ad “quia” “idcirco”, ad “totum” “quotum”,
ad “talem” “qualem” et cet.

p. 356

Item nota, quod summa urbanitas est rethoricorum colorum
flosculis dictamina purpurare, et circumvallare proverbiis
sapientum, et maiorum doctorum auctoritatibus insignire;
nec alicuius urbanitatis pretextu auctoritatis verba debes
transponere vel mutare. De quibus breviter supponamus.

CIIII.

De ornatu orationis et coloribus rethoricis.

Ornatus orationis elegantia, compositione ac dignitate
conficitur. Elegantia facit orationem latinitate puram et explanatione
conspicuam; latinitas barbarismum et solecismum
relegat. Explanatio verbis usitatis et propriis, seu competenter
aliunde translatis reddit orationem lucidam et apertam. Conpositio
efficit omnes partes orationes equabiliter perpolitas,
cuiuslibet inconcinnitatis vitiis relegatis. Dignitas est que orationem
quarumdam exornationum varietate colorat. De quibus
sub compendio videamus.

CV.

Quid sit repetitio.

Repetitio est cum plures orationes continue ab eadem
incipiant dictione, hoc modo: “Liberalitas confert famam,
liberalitas placat Dominum, liberalitas dat honores”.

CVI.

De conversione.

Conversio est cum plures orationes continue fine simili
terminantur, videlicet hoc modo: “Se ipsum odit avarus
in mundo nil est scelestius quam avarus”.

p. 357

CVII.

De complexione.

Complexio utramque continet predictarum hoc modo: “Quis
liberabit nos de manu hostis? Christus. Quis pro nobis apud
Patrem continuo intercedit? Christus. Quis est venturus ad
iudicandum omnes? Christus. Quis ergo super omnes est timendus
et amandus? Christus”.

CVIII.

Quid sit traductio.

Traductio est, per quam idem verbum crebrius repetitum
in varias significationes traducitur, hoc modo: “Reddat tibi
Deus valetudinem, quia valetudinem pateris nimis gravem”.

CVIIII.

Quid sit contentio.

Contentio est, cum diversis rebus oratio conficitur hoc
modo: “Diabolus superbus hominem superbientem seduxit
ad mortem, Christus humilis hominem obedientem reduxit
ad vitam”.

CX.

Quid sit explanatio.

Explanatio est, que per interpellationem alicuius indignationem
conficit aut dolorem hoc modo: “Pater tradidit filium
suum pro nobis, quem vos, o Iudei, morte turpissime
condemnastis; et tamen hoc peccatum vobis non statui ipse
misericors postulavit”.

p. 358

CXI.

De ratiocinatione.

Ratiocinatio est, cum a nobis ipsis poscimus rationem
quare quidve dicamus, hoc modo: “Si maiores nostri aliquam
mulierem unius peccati dampnabant, plurium convictam simili
iudicio reputabant. Quo pacto quia impudicam credebant,
eam quoque veneficam extimabant? Quia multis consuevit insidias
emoliri que corpus suum addixerit voluptati”.

CXII.

De sententia.

Sententia est idem quod proverbium generale, ut si dicam:
“Is est vere liber qui nulli turpidini servit”; vel sic:
“Vere bonus est, qui aliis prodest et nemini nocet, etiam
iniuria lacessitus”.

CXIII.

De contrario.

Contrarium est, quod ex duobus diversis alterum breviter
affirmat, hoc modo: “Qui sibi nequam est, cui bonus
erit?”.

CXIIII.

Quid sit membrum.

Membrum orationis est res breviter absoluta que, cum
sententiam finit, alio rursus orationis membro excipitur, hoc
modo: “Divitias multas habet, et divitiis non expletur”.

p. 359

CXV.

Quid sit articulus.

Articulus est cese orationis per singula verba distinctio,
hoc modo: “Hic pius, prudens, humilis, pudicus”.

CXVI.

De terminatione similium casuum.

Similiter cadens est duarum vel plurimum casualium dictionum
sub eisdem casibus similiter terminatio, hoc modo:
“Odit malitiam qui diligit iustitiam”.

CXVII.

De similiter desinentibus.

Similiter desinens est dictionum casu carentium similis
exitus, hoc modo: “Hic docet, ille nocet. Hic sapit, ille
rapit”.
Interdum isti colores miscentur hoc modo: “Quid facerem
in tanto periculo constitutus? Pugnarem? Sed erat
hostium multitudo robustior. Discederem? Sed locus munitissimus
non sinebat”.

CXVIII.

Quid sit gradatio.

Gradatio est repetitio superioris verbi ante additum consequentis,
hoc modo: “Quod libet licet, et quod licet impune
facis”.

p. 360

CXVIIII.

Quid sit diffinitio.

Diffinitio est que ipsius rei breviter complectitur potestatem,
hoc modo: “Maiestas reipublice est, in qua civitatis
amplitudo et dignitas continetur”.

CXX.

De correctione.

Correctio est que, primo sublato, id quod videtur, magis
idoneum consequenter ponit, hoc modo: “Invidia plerumque
bonos sequitur, immo nequiter insectatur”.

CXXI.

Quid sit ocupatio.

Occupatio simulat se nolle dicere quod tamen maxime
dicit, hoc modo: “Furtum quod olim fecisti non dicam, sed
de perpetrato a te adulterio non silebo”.

CXXII.

Quid sit disiunctio.

Disiunctio est cum eidem supposito diversa verba redduntur,
hoc modo: “Christus carnem mortalitatis recepit,
diabolum superavit, captivos ad libertatem reduxit, regnum
vite cunctis fidelibus reparavit”.

CXXIII.

Quid sit coniunctio.

Coniunctio est cum verbum interpositum extremis clausulis
est reddendum, ut: “Humilem sapientia reddit, sed pecunia
superbum”.

p. 361

CXXIIII.

Quid sit adiunctio.

Adiunctio est quando verbum non interpositum primis
clausulis redditur, et extremis prepositum est, ut si dicam:
“Controversia iudici, sed medico vulnus placet”.

CXXV.

Quid sit conduplicatio.

Conduplicatio est geminatio unius dictionis vel plurium:
“Fuit, fuit quondam in hac republica virtus!”

CXXVI.

Quid sit interpretatio.

Interpretatio est eiusdem sententie utilis repetitio, sed
non vocis, hoc modo: “Iudei Christum crucifixerunt, filium
Dei patibulo tradiderunt”.

CXXVII.

Quid sit commutatio.

Commutatio est, cum due sententie discrepantes ita commutantur,
quod ad priorem posterior contraria priori deducitur;
ut si dicam: “Virtus non provenit a dignitate, sed dignitas
a virtute”.

CXXVIII.

Quid promissio.

Promissio est, cum voluntati alicuius nos ex toto subiicimus,
ut si dicam: “De persona rebusque meis facite
sicut placet”.

p. 362

CXXVIIII.

Quid dubitatio.

Dubitatio est, cum de duabus aut pluribus quid dicendum
sit potius nos ostendimus dubitare, hoc modo: “Primus homo,
nescio pater aut vipera nominandus, nos paradisi gaudiis
spoliavit”.

CXXX.

Quid expeditio.

Expeditio est, cum multis sufficienter enumeratis unum
infertur; ut si dicam: “Christus passus est vel causa sui, vel
causa nostri: non causa sui, quia peccatum non fecit, igitur
causa nostri”.

CXXXI.

Quid sit dissolutio.

Dissolutio est, cum singulis membris redditur suum verbum,
nulla interposita coniunctione, hoc modo: “Succumbit
vitium, virtus regnat, natura triumphat”.

CXXXII.

Item quid sit precisio.

Precisio est inchoati sermonis imperfectio, ut si dicam:
“Ista mulier sepe suum ....; tacebo tamen, ne dicam aliquid
me indignum”. Intelligitur autem “çelotypavit virum
suum”.

p. 363

CXXXIII.

Quid sit conclusio.

Conclusio est, quando breviter colligendo infertur id quod
provenit ex predictis, hoc modo: “Si reverendos igitur nequeunt
facere dignitates, si ultro improborum contagione
sordescunt, si mutatione temporum splendere desinunt, si
gentium extimatione vilescunt, quid est quod expetendum pulcritudinem
in se habeat, nedum aliis prestet?”

CXXXIIII.

De decem exornationibus.

Decem exornationes que secuntur ab usitata verborum
potestate recedunt, et quasi novam significationem inducunt;
quarum prima dicitur nominatio, de qua primo
videamus.

CXXXV.

Quid sit nominatio.

Nominatio est cum rem aliquam propter necessitatem
non suo verbo nec alio idoneo nominamus, hoc modo: “Fragor
civitatis auditur: iste fenerator a populo sibilatur”.

CXXXVI.

Quid sit prenominatio.

Prenominatio est acceptio grati vocabuli pro ingrato, vel
e contrario, ut: “Recordare, Domine, patrum nostrorum Abraam,

p. 364

Ysaac et Iacob”; vel sic: “Videte quid agendum sit
in filium Verris”.

CXXXVII.

Quid sit denominatio.

Denominatio trahit rationem a rebus finitivis et propinquis,
ut “crux liberat vos a morte” idest “crucifixus”.

CXXXVIII.

Quid sit circuitio.

Circuitio rem simpliciter circumscribit, ut “Christus
misericordia nos redemit” idest “Christus misericors”.

CXXXVIIII.

Quid transgressio.

Transgressio permutat ordinem naturalem, quandoque
in prepositione; et tunc vocatur perversio, ut “aures ad
vestras”; quandoque in aliis partibus, et tunc vocatur traiectio,
ut “tuam rogo amicitiam”.

CXXXX.

Quid superlatio.

Superlatio transgreditur veritatem, ut “tu es candidior
nive, sermo tuus est dulcis ut favus mellis”.

CXLI.

Quid sit intellectio.

Intellectio est, cum pars pro toto accipitur vel e contrario,
ut “animo filiorum Israel intraverunt Egyptum”, id

p. 365

est “ipsi filii Israel”. Item “hic situs est Petrus”, id est
“corpus ipsius Petri”.

CXLII.

Quid sit abusio.

Abusio est pro certo et simili verbo alterius verbi similis
vel propinqui acceptio aliena, ut “vires hominis breves”,
idest “parve”; item “statura parva”, idest “brevis”.

CXLIII.

Quid sit translatio.

Translatio est de una re ad aliam ex quadam idonea
similitudine alterius verbi iam inventi traductio, ut “pratum
ridet” idest “floret”.

CXLIV.

De permutatione.

Permutatio est idem quod allegoria; hec enim aliud verbis
et aliud sententia demonstrat, ut “David superavit Goliam”
idest “Christus diabolum”.

CXLV.

De exornatione sententie.

Exornationes autem sententiarum sunt iste que secuntur.
Non enim attingunt sermonem, sed solam rem, et inde continent
venustatem.

p. 366

CXLVI.

Quid sit distributio.

Distributio est negotiorum in plures res aut personas
certa divisio, ut “beati pauperes spiritu, beati mites, beati
qui lugent”.

CXLVII.

De licentia.

Licentia est quedam grata reprehensio in maiores, hoc
modo: “Patientia vestra facit, ut quidam minus debito vos
honorent.

CXLVIII.

Quid sit diminutio.

Diminutio est quedam sententie attenuatio causa maioris
benivolentie captande, ut “Gregorius episcopus, servus servorum
Dei”; vel sic: “Loquar ad dominum meum: cum
sim cinis et pulvis”.

CXLVIIII.

Quid sit descriptio.

Descriptio est res consequentes perspicue dilucideque exponens,
ut si dicam: “Si apostolicus negligenter egerit, a tyranno
ecclesia conculcabitur, et cunctis periculum imminebit,
et tyrannus quasi leo rugire incipiet contra oves”.

p. 367

CL.

De divisione.

Divisio est, que rem partitur et partitam ratione
absolvit, hoc modo: “Universe vie Domini sunt misericordia
et veritas. In iudicio bonorum misericordiam et veritatem
servat, quia beatitudo sanctorum partim est de tributione
iustitie partim de munere gratie: in iudicio autem
malorum veritatem solam, quia mali nullam sibi viam misericordie
reliquerunt”.

CLI.

De frequentatione.

Frequentatio est, cum res in causa disperse coguntur in
unum locum, hoc modo: “A quo tandem vitio abest iste?
Proditor est sue pudicitie, insidiator aliene, cupidus, petulans,
superbus, impius in parentes, ingratus in amicos, infestus
cognatis, in superiores contumax, in equales fastigiosus,
in inferiores crudelis, denique in omnes intolerabilis”.

CLII.

Quid sit expolitio.

Expolitio est cum in eadem sententia manemus, et aliud
atque aliud dicere videmur; et hec exornatio valde facundum
efficit dictatorem; ut si dicam: “Christianus pro virtute
fidei nullum periculum vitandum putat; quare, si oportet,
pro defensione fidei mortem subire debet”.

p. 368

CLIII.

De comminoratione.

Comminoratio est, cum sententiam in qua maior vis est
diutius agitamus, et sepius ad eandem revertimur, ut si dicam
“beati qui lugent”, et hoc postea sepius repetatur, sicut
faciunt predicatores sermocinando.

CLIIII.

De contentione.

Contentio est per quam contraria referuntur, ut: “Vos
lugetis, hic autem exultat”. Est alia contentio circa exornationem
verborum, de qua diximus; ut “superbis humilem,
sed humilibus exhibes te superbum”.

CLV.

De similitudine.

Similitudo ad probationem sue cause ali quid verisimile
elicit aliunde, ut: “Corpora Gallorum habent quoddam simile
suis viribus, quod in primo impetu inhorescunt, sed ad
calorem modicum citius dissolvuntur”.

CLVI.

De exemplo.

Exemplum est alicuius facti vel dicti preteriti cum certi
auctoris nomine proposito ut: “Cave ne tibi accidat sicut
Iude, qui sacramentum Dominici corporis in iudicium sibi
sumpsit”.

p. 369

CLVII.

Quid sit imago.

Imago est forme cum forma digna collatio; ut “Christus
tamquam ovis ad occisionem est ductus”.

CLVIII.

Quid effectio.

Effectio est corporalis forme per verba expressio; ut
“David erat rufus, stature mediocris, et subcrispus”.

CLVIIII.

Quid sit notatio.

Notatio est cum alicuius natura describitur certis signis,
ut si dicam: “Iste iactanter defert annulum gemmatum”
vel “demonstrat”.

CLX.

Quid sit sermocinatio.

Sermocinatio est, cum alicui persone sermo conveniens
attribuitur, ut si Christus dicat: “Ego sum lux mundi”.

CLXI.

Quid sit conformatio.

Conformatio est cum nova persona vel res nominata introducitur
ad loquendum, ut si terra dicat: “Ego sum magna
parens”.

p. 370

CLXII.

Quid significatio.

Significatio est res que plus in suspicione relinquit quam
sit positum in sermone, ut “iste cognovit quamdam abbatissam”:
talis enim locutio est valde ambigua; vel sic “quid
aliene domui feceris omnes sciunt”; sic enim significas quod
sis fur.

CLXIII.

Quid brevitas.

Brevitas est res ipsius tantummodo verbis necessariis
expedita, ut “Christus est conceptus de spiritu sanctu, natus
de Maria virgine, passus sub Pontio Pilato, crucifixus, mortuus
et sepultus”.

CLXIIII.

Quid sit demonstratio.

Demonstratio est, cum res ita verbis exprimitur, ut geri
negotium et res ante oculos videatur; sicut in passione Christi
videtur, ubi omnia que ante rem, et in re, et post rem acciderunt
expressissime declarantur.

CLXV.

De sapientia Salomonis.

Vani sunt sensus hominis, et etas senectutis vita
inmaculata.

p. 371

Melior est sapientia quam vires, et vir prudens magis
quam fortis.
Multitudo sapientium sanitas est orbis terrarum.
Unus introitus est omnibus ad vitam, et similis exitus.
Sapientia est pretiosior sole, et super omnem stellarum
dispositionem luci comparanda invenitur prior.
Thesaurus desiderabilis in ore sapientis quiescit, vir autem
stultus deglutit illum.

CLXVI.

De proverbiis Salomonis.

Audiens sapiens sapientior erit, et intelligens gubernacula
possidebit.
Timor Domini principium sapientie.
Sapientiam atque doctrinam stulti despiciunt.
Custodiet dominus rectorum salutem, et proteget gradientes
simpliciter.
Ne sis sapiens apud temet ipsum, time Dominum et recede
a malo. Quem diligit Dominus corripit et castigat, et
quasi pater in filio conplacet sibi.
Melior est acquisitio sapientie negotiatione argenti et auri.
Ne dicas amico tuo “vade et revertere et cras dabo
tibi”, cum statim possis dare.
Ne contendas adversus hominem frustra, cum ipse tibi
nihil mali fecerit.
Inlusores Dominus deludet, et mansuetis dabit gratiam.
Oculi tui recta videant, et palpebre tue precedant gressus
tuos.
Vade ad formicam, o piger, et considera vias eius, et
disce sapientiam; que sine duce parat estate cibum et congregat
in quo - messe comedat.
Noli arguere derisorem ne oderit te. Argue sapientem
et diliget te.

p. 372

Filius sapiens letificat patrem: filius vero stultus est mestitia
matris sue.
Qui congregat in messe filius sapiens est, qui autem
stertit estate filius confusionis est.
Qui ambulat simpliciter, ambulat confidenter.
Odium suscitat rixas, et Universa delicta operit caritas.
Abscondunt odium labia mendacia. Qui profert contumelias,
insipiens est.
In multiloquio peccatum non deerit: qui autem moderatur
labia sua, prudentissimus est.
Sicut acetum dentibus et fumus oculis, sic piger his
qui miserunt eum.
Ubi fuerit superbia, ibi erit contumelia; ubi fuerit humilitas,
ibi sapientia.
Simulator ore decipit amicum suum: iusti autem liberantur
scientia.
Qui ambulat fraudulenter revelat arcana: qui autem
fidelis est, celat animi comnissum.
Ubi non est gubernator, populus corruet; salus autem
ubi multa sunt consilia.
Qui conturbat domum suam possidebit ventos, et qui
stultus est serviet sapienti.
Melior est pauper et sufficiens sibi quam gloriosus et
indigens pane.
Fatuus statim indicat iram suam: qui autem dissimulat
iniuriam, callidus est.
Substantia festinata minuetur; que autem paulatim manu
coligitur, multiplicabitur.
Qui cum sapientibus graditur, sapiens erit; amicus stultorum
eis efficitur similis.
Qui parcit virge odit filium suum: qui autem diligit
illum, instanter erudit.

p. 373

Risus dolori miscebitur, et extrema gaudii luctus occupat.
Liberat animas testis fidelis, et profert mendacia
versipellis.
Responsio mollis frangit iram, sermo durus suscitat
furorem.
Lingua sapientum ornat scientiam; os fatuorum ebullit
stultitiam.
Melius est parum cum timore Domini, quam thesauri
magni et insatiabiles.
Vir iracundus provocat rixas; qui patiens est mitigat
suscitatas.
Melius est parum cum iustitia, quam multi fructus
cum iniquitate.
Homo perversus suscitat lites, et verbosus separat
principes.
Melior est bucella sicca cum gaudio, quam domus plena
victimis cum iurgio.
Corona seum filii filiorum, et gloria filiorum patres
eorum.
Omni tempore diligit qui amicus est, et semper in
angustiis conprobatur.
Animus gaudens etatem floridam facit, spiritus tristis exsiccat
ossa.
Ira patris est filius stultus, et dolor matris que genuit
eum.
Qui prius respondet quam audiat, stultum se demonstrat
et confusione dignum.

p. 374

Divitie addunt amicos plurimos: a paupere autem et ii
quos habuerit separantur.
Multi colunt personam potentis, et amici sunt dona
tribuentis.
Qui diligit epulas in egestate erit; et qui amat vinum
et pinguia, non ditabitur.
Melius est nomen bonum quam divitie multe: super
argentum et aurum gratia bona.
Nubes et ventus et pluvie non sequentes, vir gloriosus
promissa non complens.
Patientia lenietur princepes, et lingua mollis confringet
duritiam.
Aqua frigida anime sitienti, et nuntius bonus de terra
longinqua.
Flagellum equo et camus asino et virga in dorso
imprudentum.
Ne respondeas stulto iuxta stultitiam suam, ne sibi efficiaris
similis.
Cum defecerint ligna extinguetur ignis; et susurrone
subtracto iurgia conquiescent.
Laudet te alienus, et non os tuum: extraneus et non
labia tua.
Melior est manifesta correctio, quam amor absconsus.
Meliora sunt vulnera diligentis quem fraudulenta odientis
oscula.
Melior est vicinus iuxta, quam frater procul.
Totum spiritum suum profert stultus: sapiens differt et
reservat in posterum.
Qui delicate nutrit a pueritia servum suum, postea illum
sentiet contumacem.

p. 375

Qui nimium emungit, elicit sanguinem: qui provocat iras,
producit discordias.
Fallax gratia et vana est pulcritudo: mulier timens Dominum
ipsa laudabitur.

CLXVII.

De libro Ecclesiastes.

Omnia tempus habent, et suis spatiis transeunt universa
sub celo.
Melior est puer pauper et sapiens rege sene et stulto.
Multas curas secuntur somnia, et in multis sermonibus
invenitur stultitia.
Multo melius est non vovere, quam post vota promissa
non reddere.
Melius est a sapiente corripi, quam stultorum adulationibus
decipi.
Ve tibi, terra cuius rex est puer, et cuius principes
mane comedunt.
Qui observat ventum non seminat, et qui considerat nubes
nunquam metet.

CLXVIII.

De libro Ihesu.

Noli esse sicut leo in domo tua, evertens domesticos et
opprimens subiectos tibi.
Non sit porrecta manus tua ad accipiendum, et ad dandum
collecta.

p. 376

Non ventiles te in omnem ventum, et non eas in omni
via.
Verbum dulce multiplicat amicos et mitigat inimicos.
Multi pacifici sint tibi, et consiliarius sit tibi unus de
mille.
Amicus fidelis protectio fortis: qui autem invenit illum,
invenit thesaurum.
A iuventute tua excipe doctrinam, et usque ad canos
invenies sapientiam.
Non litiges cum homine potente, ne forte incidas in
manus illius.
Non spernas hominem in sue senecta; etenim ex nobis
senescunt.
Cum iracundo non facias rixam, et cum audaci non eas
in desertum.
Non omni homini cor tuum manifestes, nec cum fatuis
consilium habeas.
Ne derelinquas amicum antiquum: novus enim non erit
similis ei.
Noli despicere hominem iustum pauperem, et noli magnificare
virum peccatorem divitem.
Non agnoscitur in bonis amicus, et non absconditur in
malis inimicus.
Qui tetigerit picem inquinabitur ab ea: et qui communicaverit
superbo induet superbiam.
Bona est substantia cui non est peccatum in conscientia,
et nequissima paupertas impii.
Ante iudicium pare iustitiam tibi, et antequam loquaris
disce.
Memento paupertatis tempore abundantie et necessitatem
paupertatis in die divitiarum.

p. 377

Vinum et mulieres apostatare faciunt sapientes, et arguunt
sensato.
Amictus corporis et risus dentium et ingressus hominis
enuntiant de illo.
Exenia et dona excecant oculos iudicum; et quasi mutus
in ore avertit correptiones.
Melior est qui celat insipientiam, quam homo qui abscondit
sapientiam suam.
Mittens lapidem in volatilia deiciet illa; et qui conviciatur
amico dissolvit amicitiam.
Vir multum iurans inplebitur iniquitate, et non discedet
a domo illius plaga.
Tres species odivit anima mea, pauperem superbum,
divitem mendacem, et senem fatuum et insensatum.
Corona senum multa peritia, et gloria illorum timor Dei.
Vasa figuli probat fornax, et homines iustos temptatio
tribulationis.
Melior est paupor sanus et fortis viribus, quam dives imbecillis
et flagelatus malitia.

CLXIX.

De differentia scripture.

Nota quod prima littera epistole, propria nomina hominum
et locorum, et inceptiones clausularum debent scribi littera
crossiori; et sic consuetudo longeva servavit.
Item, quia nullus ornato appositeque dictare posset, prout
experimento didici manifesto, nisi notitiam habeat per quas
dictiones incipere valeant et per quas sua dictamina debeant
terminari, de singulis partibus orationis dicamus, et primo
de nomine per omnes casus.

p. 378

CLXX.

De inceptione nominis per omnes casus.

Exemplum: “Petrus lator presentium honorabilis civis
noster, nobis conquerendo monstravit”. Genitivus: “Petri
querelam recepimus continentem”. Dativus: “Petro conquerenti
litteras nostras duximus necessario concedendas”. Accusativus:
“Petrum nuper admisimus conquerentem”. Vocativus:
“O Petre, tua lamentabili querela coram nobis sepius
exponere procurasti”. Ablativus: “Petro cive nostro honorabili
ac dilecto intelleximus conquerente”.

CLXXI.

In plurali.

“Frequentate querele nos cogunt iterare mandata”.
Genitivus: “Querelarum diversitas nos constringit modos multipliciter
invenire, quibus potentum audacia conposcatur, et
debilium innocentia valeat defensari”. Dativus: “Querelis
propositis, aures apostolice dignitatis avertere non possumus
nec debemus”. Vocativus: “O querele, quomodo a peccatis
hominum pullulatis”. Ablativus: “Querelis auditis et lamentationibus
intellectis, quas dilecti filii potestas et populus Imolensis
nobis exponere curaverunt”.

CLXXII.

De terminatione nominis per omnes casus.

Item in nomine per omnes casus preter quam in vocativo
recte distinctio finietur. Exemplum in nominativo: “Omnia
cum discretione fiant, que virtutum dicitur esse mater”.
In genitivo: “Coruscat celestibus, qui debililibus et egentitibus

p. 379

sue non claudit viscera pietatis”. In dativo: “Dei cedere
debemus consilio, qui cunctis adesse consuevit auxilio vel
presidio”. In accusativo: “Ad illum fiducialiter habetur
recursus, cuius liberalitas nullam novit repulsam”. In vocativo
non utitur. In ablativo: “De vestra tamquam patris et
domini confidimus bonitate”. Et sic per plurales casus distinctiones
terminare poterimus condecenter.

CLXXIII.

De principiis a verbo per omnes modos et tempora,
et de participiis, gerundiis et supinis.

“Amo personam tuam, novit dominus ad salutem”.
“Amabam vitam monasticam, quia putabam a vitiis alienam”.
“Amavi tuam personam amplius quam deberem”. “Amaveram
tuos maiores, et ad te mea dilectio processisset; sed
tu amicos antiquos senper odio nequiter habuisti”. “Amabo
quicquid videro saluti pariter congruere et honori”.
“Ama quem noscis amandum, et numquam degeneres a laude
priorum; illos sub benivolentie brachiis retinendo, quos primeve
dilectionis sinceritas conligavit vel recommendat”.
“Amato tu illum quem fidum cognoscis amicum, nec unquam
viam antiquam novo tramite debeas desolari”. “Utinam
amarem virtutes et transitoria despicerem et caduca!”. “Utinam
amavissem illum cuius dulcis est amor, iugum suave et
onus leve!”. “Utinam sic amem homines, ut errores eorum
non diligam, quia aliud est odisse quod faciunt, aliud ad
quod facti sunt”. “Cum amem te, diligere merito me teneris”.
“Cum amem vestrum collegium, me diligere tenemini
puro corde, nisi pervetere velletis amorem et in odium commutare”.
“Cum amarem vestrum collegium in visceribus
caritatis, procuravi diligenter vestra negotia pertractare”.
“Cum amaverim semper ea que spectant ad vestrum commodum
et honorem, de retributione iustitie mihi tenemini
grata vicissitudine respondere”. “Cum amavissem illos qui
mihi coniuncti erant sanguine parentele, vestra dilectio moleste

p. 380

non debuit sustinere”. “Cum amavero fidei catholice
inimicos, super me tunc veniat indignatio Salvatoris”. “Verum
est me amare, amavisse, amatum ire vel amaturum esse
dominam mirifice venustatis, ad cuius speciem formosissimam
visus clarificatur humanus, iuvenescit senectus, et animus
floridus conservatur”. “Amandi causa venio” vel “habeo
voluntatem amandi pretiosissimam omnium dominarum, cuius
gratiam desidero super cuncta”. “Ab amando vellem desinere,
quia postea meus animus viveret in quiete”: “Amando
non lego, quia satis sufficit tantus dolor: nam res est solliciti
plena timoris amor”. “Ad amandum Platonem accederem,
sed non sine causa desisto, quia suam non possem amicitiam
conservare”. “Amatum vado non sponsum corruptibilem,
sed celestem, qui mihi dabit castitatis annulum, et armillam
pretiosis monilibus exornatam”. “Venio amatum illum cui
angeli serviunt, ut quiescere valeam sub desiderabili umbra
eiusdem, gustando fructum qui dulcis sit meo gutturi et suavis”.
Et sic in passivo incipies, et per omnes modos verborum et
tempora distinctiones terminare poteris eleganter.

CLXXIV.

De principiis a participiis per omnes casus.

“Amans vestram personam pro viribus, ad honorem,
omni tempore cupio vobis prebere servitia gratiosa”. Genitivus:
“Amantis iustitiam persona merito debet amari,
quia via regia sic incedit, ut non declinet ad dexteram vel
sinistram”. Dativus: “Amanti Deum prospera cuncta erunt,
quondam ei deesse non poterit quicquid boni, qui bonorum
sequitur largitionem”. Accusativus: “Amantem scelera non
amemus, ne nos post facinus coinquinet per consensum”. Vocativus:
“O vere amens amicos, tibi servitia non debent aliquatenus
denegari, qui semper apparuisti potentibus liberalis”.
Ablativus: “Me amante rempublicam, omnia feliciter accesserunt,
sed mutate est gratia quia crevit malitia popularis”.

p. 381

“Ad vos in proximo veniam, Deo dante, amaturus omnia
que videro vos amare”, vel “facturus omnia que de vestra fuerint
voluntate”, vel “dicturus que vobis erunt commodo et honori”,
vel “pariturus vestris litteris et mandatis”. Et eodem
modo ad alios casus procedes: et incipere poteris in plurali,
distinctiones in omnibus casibus participii terminando, solo
vocativo excepto, ut in nomine superius continetur.

CLXXV.

De principiis a pronomine per omnes casus.

“Ego senper fui vester et esse volo cunctis temporibus
vite mee”. Genitivus: “Mei dignemini recordari, qui semper
extiti vestris servitiis mancipatus”. Dativus: “Mihi vestre
gratie salutaris grata subsidia porrigatis, qui semper cupio in
vestrorum fidelium numero conputari”. Accusativus: “Me
vestrum clericum et fidelem habere dignemini commendatum,
qui sub vestre protectionis umbra senper gestio respirare”.
“Ablativus: “Me, vestro subdito, recedente, cuncta fuerunt
nobis prospera et iocunda”. In plurali: nominativus “Nos,
ut devoti filii Sancte Romane ecclesie matris nostre, ipsius
adimplere mandata cupimus reverenter”. Genitivus: “Nostri
dignemini misereri, qui non iudicium, sed indulgentiam postulamus,
illam in vobis esse misericordiam ostendentes quam
docetis alios imitari”. Dativus: “Nobis subventionem vestram
negatis et subtrahitis gratiam salutarem, illis vestre largitatis
munera conferentes qui vobis rebelles et contrarii perstiterunt”.
Accusativus: “Nos sub umbra alarum vestrarum
pie dignemini defensare, ut qui de vestra protectione confidimus,
hostilitatis arma nullius pavescere valeamus”. Ablativus:
“A nobis in vanum consilia postulatis, cum non secundum
ea sed pro vestre volumtatis arbitrio singula terminetis”.

p. 382

CLXXVI.

De prepositionibus et adverbiis.

Per prepositiones incipere possumus, tam per illas que
accusativo casui serviunt, quam etiam ablativo. Item omnibus
adverbiis temporalibus in principio utimur, exceptis ubi et
tum quando interrogationem vel admirationem procedunt.
Item utimur quantitativis, qualitativis, et numerabilibus, et
optativo, ut utinam. De adverbiis autem similitudinariis hec
frequentius in principio solent poni “sic, quamvis, tanquam,
quemadmodum”. De negativis hi duo, non et nunquam,
principia esse possunt. Interiectionibus dolentis, admirantis et
gaudentis sepius utimur, et tamen omnes interiectiones
principia esse possunt. Item nota quod iste coniunctiones in
principio debent proprie poni, causales scilicet, ut “quoniam,
quia, cum, et ideo”, et iste aversative “quamvis, quamquam,
et licet”, ut: “Quamvis longo tempore tibi serviverim,
tu tamen habes me odio” .

CLXXVII.

Epistola que per venustam varietatem verborum
omnem circuit amicitiam.

Ad similitudinem vero quatuor partium mundi, quatuor
fiant epistolarum decursus, qui presentantes statum omnium
personarum, verborum prestant copiam et ornatum, quarum
prima hec est: “Mirabilem vestram gratiam deprecamur:
vestram dilectionem deposcimus; vestram liberalem gratiam
exoramus; vestram bonitatem multiplicatis precibus flagitamus;
vestram circumspectam prudentiam rogitamus; vestre
benignitati, probitati, sapientie, caritati, prudentie, discretioni

p. 383

supplicamus, consulimus, suademus, et amicitiam vestram
confortamus et obsecramus; prece supplici, humili et devota,
tota cordis affectione et animi puritate, toto affectu
hominis utriusque, puro cordis affectu, puritate animi, intentione
laudabili, omni affectione qua possumus et desiderio
puro cordis”; vel aliter: “Ad vestram gratiam venimus” vel
“currimus; vestram subventionem et iuvamen requirimus; vestre
persone consilium et auxilium inploramus, petimus, exigimus,
postulamus, iteratis precibus et multiplicatis exhortationibus,
instanter et instantius; sepe, sepius, avide, avidius, provide;
propere, continuo, prepropere, assidue, properanter, festinanter,
gratanter, letanter, secure, fiducialiter, confidenter, gaudenter”;
vel “animo letabundo, fiduciali” vel “securo, gratanti”
vel “confidenti: de cuius bonitate plenam vel securam habeo,
teneo” vel “gero fiduciam”, vel “de quo indubitanter confido
et spero, titubare non valeo, ullo modo” vel “aliqua ratione”;
vel “experientia declarante, demonstrante, insinuante, quod
consuevit preces supplicantium exaudire; cuius bonitas nulla
novit repulsam; cuius liberalitas poscentibus se exhibet gratiosam;
qui paratus est semper servire et preces recipere, et effectu
prosequente complere; qui gaudet super servitiis amicorum;
qui gratulatur in laboribus et exultat in servitiis pro
amicis; cui pro multis servitiis iam receptis servire desidero
et placere”; vel “quia nobis ostendistis gratiam specialem,
vobis gratiam querere minime formidamus, non dubitamus. -
“Quare” vel “ideo vos rogamus, quatenus P. latori presentium,
nostro nuntio speciali” vel “harum portitori ad hoc serio
(sic) destinato” vel “P. qui vobis nostras literas presentabit”
vel “nostram litterariam descriptionem apportabit” vel “cui
literas concessimus” vel “P. ad cuius postulationes vobis mittimus
scripta nostra, qui nobis est fidelis amicus, qui in nostra
est amicitia copulatus, qui iunctus est in nostrorum numero

p. 384

amicorum, qui nobis est vinculo sincere dilectionis, intime” vel
“preclare adstrictus, qui nobis catena pure dilectionis est
indissolubiliter colligatus, qui vestre sincere dilectioni colligatur
communiter, qui sinceris nostre dilectionis brachiis purissime
amplexatur; in tali facto” vel “negotio, pro quo
venit” vel “iter arripuit, suos gressus direxit, accedere festinanter
properavit” vel “non tardavit, vestre gratie subsidia
porrigatis eidem meis precibus et amore”, vel “eidem inpendatis
honorem uti videtis expedire”, vel “prout vestram
decet probitatem, prout iustitia suadebit, in quantum poteritis,
vobis honorificentia debita reservata; ita quod vestra prudentia
mediante, vestra gratia faciente, prudentia vestra cooperante,
potentia, consilio et auxilio suffragante; habere valeat quod
intendit, facere possit que optat, reportare valeat pro quo
venit” vel “consequi possit que affectat, cupit, gestit,
desiderat” vel “suum valeat desiderium adimplere; patrocinantibus
meritis bonitatis” vel “probitatis; ita quod meas
preces se gaudeat apportasse”; vel “super his cupimus
taliter vos habere, quod nostra precamina sibi sentiat profuisse”
vel “vestris teneamur semper servitiis obligatus,
adstrictus, mancipatus” vel “vobis ad servitia teneamur” vel
“teneamur vobis ad grates, servitia et honores; firmiter attendentes,
pro certo scientes, veraciter cognoscentes quod
quidquid ei feceritis vel duxeritis faciendum, nostre persone
reputabimus esse factum” vel “nostram personam spiritualiter
et directe prospiciet et non suam” vel “pro tali habebimus,
ac si nostre persone specialiter feceritis; pro quibus
vobis obligatus ero ad servitia gratiosa, pro quibus ipse mihi
tenebitur et ego vabis ad laudes universas et grates solemnes”
vel “ad gratiarum magnas et uberes actiones” vel
“ad grates subiectibiles, humiles et devotas”; vel “pro quibus
amicabiles duximus grates referendas” vel “gratias agimus
cum obsequio perpetue servitutis” vel “pro gratia spirituali
quam apud vos meruimus invenire, gratiarum actiones referimus
copiosas” vel “pro quibus adstrictus ero ad similia
et maiora, et bonitati vestre paratus semper existam grata
vicissitudine respondere”.

p. 385

CLXXVIII.

Epistola que per ornatum verborum sublimes personas
circuit et nobiles et magnates.

“Ad hoc dominus vestram imperialem maiestatem preesse
voluit super terras, ut universorum iura pie sub vestro munimine
conserventur; divina misericordia providit populo christiano,
cum vestram personam ad decus et decorem imperii
preelegit; ad hoc divina clementia serenitatem vestram
orbi preposuit universo, ut per eam imbecilles et dispensatores
ministeriorum Dei a pravorum incursibus tueretur” - “Vestra
regalis celsitudo succurrat, gloria vestra succurrat, nos magnificentia
vestra non deserat; ad vos secure confugimus quia
dominum alium non habemus, ad illustrem sublimitatem vestram
recurrimus ut protecti onis subsidia sentiamus, ad spectabilem
vestram gratiam nostra gravamina reducimus et querelas”
- “cuius fama lucida per mundum resonat universum”
vel “quem ubique extollunt sue merita bonitatis” vel
“quem illustrat fama et gloria militaris” vel “quem liberalitas
dignum honore facit” vel “quem curialitas nominat
gloriosum” vel “quem floridum retinent solatia dominarum,
quem strenuitas et multa nobilitas reddunt carum, laudabilem
et famosum”; vel “qui circa consilia prepollet et prudentie
magne responsa, qui aurem benignam consuevit subditis conmodare,
qui non consuevit aures avertere a querelis, qui
iustitiam non denegat postulanti, qui omnibus poscentibus
audientiam prebet liberam et benignam, qui iustitiam diligit
et odit iniquitatem, qui sub speciali protectione consuevit
confovere debiles, orphanos et egenos, qui defendit benivolentia
paternali pauperes ab oppressionibus tyrannorum, qui porrigit
manum lapsis, indigentes confovet, et afflictos mestitia consolatur,
qui oppressos relevat et infirmis subsidia elargitur” -
“Quapropter” vel “eapropter” vel “unde, imperiali

p. 386

maiestati, triumphali vestre glorie invictissime, corone imperialis
celsitudinis et decoris, regali celsitudini, altitudini, sublimitati,
excellentie et magnitudini; vos sicut fideles subditos
et devotos commendamus cum omni promptitudine serviendi”;
vel “nos voce, corde et animo conmendamus, in omni genere
servitutis nos totis affectibus commendamus; a quo post Dominum
omnem cognoscimus gratiam et honorem, a quo id
quod sumus et erimus cognoscere volumus et debemus, qui
iusta poscentibus facilem prestat assensum, qui in se sperantes
non eiicit desolatos, qui afflictorum gravamina respicit oculis
pietatis, qui preces non differt inpotentium exaudire, in quo
post Dominum tota spes nostra consistit, de quo fiduciam
gerimus specialem”. - “Sine dubitatione rogamus, humiliter
deprecamur, obsecramus; confidenter imploramus; secure, lacrimabiliter
exoramus” vel “duximus exorandum, suppliciter
rogitandum, propensius et humiliter flagitandum”. - “Ut
nobis vestris filiis, nobis viris devotis, et nobis vestris fidelibus
aliqua demandetis que adimplere possimus et facere ad
vestram gloriam et honorem” vel “ad vestri honoris augmentum”;
vel “tales velitis a nostris iniuriis conpescere” vel
“talibus districte iniungere ut nos de cetero non debeant
molestare”.- “Ut omnes, qui sub vestre iurisdictione consistunt,
de salubri protectione letentur” vel “sub vestre protectionis
umbra possimus, ut cupimus, respirare” vel “umbram
sentiamus gratitudinis et quetis”, vel “in pace viventes
pacis auctorem laudemus, qui per vestram personam consulit
nostro profectui pariter et honori”.

CLXXIX.

Ad prelatos verborum diversitas ad copiam et ornatum.

“Beatitudinis” vel “sanctitatis vestre pedibus advolutus
indulgentiam postulo de commissis” vel “a clementia vestra
in competenti beneficio mihi postulo misericorditer provideri”;
vel “benignitati vestre me ipsum commendo, paternitati vestre
facio manifestum, vestre dominationi cupio esse notum,

p. 387

vestre paternitati insinuatione presentium patefiat” vel “vestra
dominatio recognoscat, vestram probitatem cupio non
latere” - “quod in studio litterarum Bononie persevero Dei
vestrique gratia faciente” vel “impendo conmendabiliter operam
scientie litterali” vel “insisto pro viribus scolasticis
disciplinis” vel “laboro iugiter ad inveniendum scientie
margaritam” vel “ad thesaurum inveniendum” vel “acquirendum
qui nullo potest pretio nummario conparari - quod
debitum sortietur effectum, quod finem sentiet gloriosum,
quod ad laudabilem exitum perducetur” vel “suis non poterit
effectibus spoliari” vel “privari effectibus” - “si
vestra favorabilis affuerit gratia, sine cuius patrocinio nihil
possum; si vester favor adesse ceperit et gratia salutaris;
si vestra liberalitas affuerit, que apparet necessitatis tempore
liberalis et postulantibus gloriosa; si vestra benignitas inspirante
domino, mihi manum porrexerit adiutricem” vel “mihi
non denegaverit subsidia opportuna” vel “mihi tanquam
suo clerico voluerit providere” vel “me suum fidelem et
devotum deserere noluerit, quem manus impositione promovit
ad ordines clericales” vel “cui deesse non potest sanguine
parentele” vel “nature et consuetudine exigente” vel “precipiente
divina lege pariter et humane”. - “Cuius rei gratia”
vel “cuius rei causa” vel “quapropter, vobis qui
rnihi estis consilium singulare”, vel “vestre persone que
multa sapientia et honestate relucet” vel “que mirabili
morum venustate corruscat” vel “que mihi est portus salutis
et refugium spirituale” - “precamina porrigo lacrimosa,
offero preces votivas, non desino preceps rogaminibus
aderere” vel “lacrimabiliter supplicare” vel “affectanter
supplico” vel “instanter postulo” - “ut me vestrum
habere per omnia dignemini commendatum”, vel “me vestris
clericis dignemini aggregare”, vel “me in vestrorum fidelium
numero dignemini computare” vel “providere in aliquo divine
pietatis intuitu et amore”, vel “mei memoriam habeatis”;
vel “me nolit tam subito vestra dominatio a studio
revocare” vel “vocare ad propria; sed sic in studio pie subveniat
et misericorditer succurat benevolentia paternalis, officium

p. 388

pastorale, cura et rectoris provisio circumspecta, quod
scientie capiam documenta”, vel “quod de labore fructum
reportem acceptum et manipulos copiosos, pro quibus tam
ecclesia quam parentela letetur, et exultare valeant consanguinei
et amici”.

CLXXX.

Ad subditos decora descriptio per ornatum verborum
diversimode variata.

“Quia iustum est et consentaneum rationi, ut filios circa
scientiam laborantes sancta mater Ecclesia et consolari debeat
et eis manum porrigere adiutricem, libenter volumus tue devotioni,
cum facultas se optulerit, in conpetenti beneficio providere”;
vel “quia de tuo bono studio nuper audivimus”
vel “de honestate persone tue et litteratura sufficienti nova
percepimus gratiosa”, vel “quia bonis moribus diceris adornatus
et insistis laudabiliter scientie capessende - tibi tale
beneficium assignamus et in signum benevolentie ac dilectionis
concedimus”, vel “tue dilectioni in tanto beneficio providemus,
quod in scolis recipies annuatim, et erga devotionem
tuam nostre benedictionis manus ad abundatiorem subventionem
largifluas extendemus, si bono principio finem feceris
respondere” vel “si ad meliora, divina potentia suffragante,
tue processerint merita bonitatis”, vel - “quia dignum est
ut male meriti gravi pereant egestate”, vel “quia labiis
dolosis et lingua serpentina voluisti nos draconis dentibus lacerare,
non attendens quod vulnus lingue consolidari non potest,
quia facillime dilabitur in mendacium ex quo conscientia
est corrupta, ideo nec ad tuam subiectionem intendimus,
nec tue miserie condolimus; quia cura nos cogit officii
pastoralis ut subditorurn excessus animadversione debita puniamus;
ad nostrum spectat officium subditorum vitam et
mores in melius reformare” vel “sic corrigere delinquentes,
quod unius pena centum expavescant”; vel “quia sanguis
subditorum de manu prelati a Domino requiretur, expedit ut

p. 389

pena debita feriat delinquentes”, vel “ne trahamus maculam ex
criminibus alienis, virga correctionis et non osculo deceptionis
punire volumus transgressores; ne via delinquendi aliis pateat
per exemplum, commissum delictum pena debita castigetur,
quia dignum est ut quos Dei timor a malo non revocat
saltem coerceat rigor ecclesiastice discipline; quia bonis bonitas
non prodesset, si malis malitia non obesset; quia secundum
legem defendi non debet qui committit in legem; quia
in una eademque persona et vitia odire debemus et virtutes
amare; reprehendere ergo te possumus et damnare” vel “reprehensioni
subiaces vehementi” vel “culpa te reprehensibilem
exhibet et facti qualitas te incusat; quia sine nostra
licentia et mandato” vel “nostra licentia non habita nec
petita, te trastulisti ad studia litterarum” vel “desolata ecclesia
et servitio Ihesu Christi condiscere conaris scientias lucrativas”,
vel “dimisso habitu et monastica disciplina vagus
et perfugus discurris per civitates et terras”, vel “abiecta
regula et obedientia pretermissa non sine proprie salutis dispendio
tanquam laicus evagaris”. - “Quare tibi precipimus
et mandamus” vel “mandando precipimus” vel “precipiendo
mandamus” vel “tibi damus litteris presentibus in
mandatis” vel “ tibi sub districtione qua possumus mandamus
firmiter iniungendo” - “quatenus omni more et occasione
remota” vel “postposita, revertaris” vel “desolatam ecclesiam
repetas festinanter”, vel “reassumas habitum iam dimissum”,
vel “ad tuam conscientiam revertaris”, vel “ tue
saluti consulas et honori”, vel “preterita satisfactione sequenti
satagas expurgare” vel “ad cor redeas et viam repetas veritatis”
- “Alioquin” vel “aliter” vel “que si non
feceris” vel “facere curaveris” vel “non studueris adimplere;
in te dictabimus” vel “faciemus” vel “pronuntiabimus
excommunicationis sententiam, iustitia exigente” vel
“tuum beneficium alii conferemus” vel “ alii curabimus
assignare, sicut postulat ordo iuris; nolentes tuam absentiam
amplius expectare” vel “hoc diutius tolerare propter scandalum
plurimorum” vel “propter peccatorum molem” vel
“ne perniciosum exemplum in postdum generetur.”

p. 390

CLXXXI.

De privilegiis.

Privilegium dicitur quasi ius privatum, vel lex privata
et propria et specialis a iure communi. Indulgentia vero a
privilegio differt, quia cum ea solemnitate fieri non habet, sed
per quandam favorabilem gratiam alicui persone specialiter
indulgetur. Privilegiorum autem hec sunt partes: titulus,
exordium, concessio generalis, finalis corroboratio, et signorum
subscriptio. Titulus est personarum distinctiva premissio sine
optatione salutis. Et nota, quod in clericis persona concedentis
et recipientis in titulo ponitur, in laicis vero sola concedentis
persona in titulo prenotatur; et nota quod in privilegiis, sicut
in salutationibus, verbum non ponitur et intelligitur concedit,
indulget vel aliud simile. Item nota quod privilegium
in tertia fit persona, et assignato nomine dignitatis, premittitus
nomen concedentis persone; quia dignius est dare quam
accipere, et datur privilegium a sublimibus personis et a maioribus
in subditos super iure quo sibi tenentur. Et debet talis
titulus apicibus eminentibus scribi propter maiorem privilegii
auctoritatem; et de successoribus fit mentio, ut non solum
presentes, sed futuros valeat roborare, et duret in perpetuum
ad ostendendum quod ecclesiastica concessio perpetua esse
debet. Exemplum: “Gregorius servus servorum Dei dilecto
filio Federico Romanorum imperatori et semper augusto, eiusque
successoribus omnibus in perpetuum”, et sic recipientem vocabit,
vel “venerabilem fratrem” vel “dilectos filios” sive
“filias”, ut superius in salutationibus est distinctum, “tam
presentibus quam futuris, canonicam vitam professis” vel
“canonice substituendis” vel “regularem vitam professis in
perpetuum”. Alii prelati eodem modo privilegia concedunt,
subditos fratres vel filios nominando, ut super in salutationibus
edocetur: hoc solo excepto, quod proponunt signaculum
sancte crucis, post quam dicunt: “Sancti spiritus adsit nobis
gratia” vel “In nomine domini amen” vel “In nomine

p. 391

sancte et individue Trinitatis amen. Dei gratia Ravennatis
ecclesie archiepiscopus venerabili fratri Imolensi episcopo,
eiusque successoribus canonice substituendis in perpetuum”.
Et nota quod non dicitur “in perpetuum” quando privilegium
conceditur laicis; quod ideo contingit, quia laicorum iura
non sunt perpetua, sed transitoria dignoscuntur . Et tunc absque
ulla cruce vel invocatione dominica principes seculares
titulum suum ponunt, ut “F. Dei gratia romanorum imperator
et semper augustus”, et non ponitur ibi nomen recipientis,
ut dictum est, nec “in perpetuum” ad denotandum quod
ius imperii non est perpetuum, sed temporale. Si autem huiusmodi
seculares privilegium religiosis concedant, ut dictum est,
crux punctata precedit cum invocatione Dominica, et extra
cartam, scilicet in dorso, notarii curie signum sue manus apponunt,
sic dicendo: “In nomine Domini amen. F. Dei gratia
Romanorum imperator et semper augustus”. Postmodum
in ecclesiasticis sic expedit exordiri: “Cum universorum iura
ex iniuncto a Deo nobis officio roborare munimentis apostolicis
teneamur, pro illorum quiete oportet nos sollicitos esse,
et eorum petitiones maiori providentia exaudire, qui necessitatis
tempore sunt officio et nomine principes, et pastorali
prediti dignitate” vel: “Quotiens nobis petitiones porriguntur a
radice iustitie procedentes, ex iniuncto admnistrationis officio
ipsas facile admittere debemus, quia non debet dilationibus
aliquibus fatigari qui iustum petit pariter et honestum” vel:
“Cum imperialem deceat maiestatem universorum iura conservare
illesa, nos, qui divina favente clementia Romanorum imperio
presidemus, sic iustis precibus condescendere volumus
et singulis providere, quod tam ecclesiastice persone quam
etiam seculares contente maneant suo iure”; vel: “Sacrosanctum
hospitale Iherosolimitanum et eiusdem hospitalarios
summa nos oportet dilectione diligere, ipsorumque iura
nostris privilegiis et protectionibus taliter premunire, ut

p. 392

cum ante tribunal superni iudicis fuerimus constituti, gloriemur
nos honorasse locum, in quo corpus dominicum requievit”;
vel “Cum de imperiali procedat benevolentie
largitate universos regulares viros et Deo servientes suo
sollicite communire presidio, fratres Templi, qui spreta seculari
militia facti sunt milites Ihesu Christi, et sub Domini vexillo
regula militantes pro Redemptoris amore se morti pugnando
cum barbaris nationibus tradere non formidant, tanto attentius
debet in omnibus confovere, quanto gloriosius pro Christi
nominis defensione noscuntur in castris dominicis militare”;
(vel) “Cum imperialis dignitas omnium religionum genera sub
umbra sue protectionis manu tenere debeat et defendere, dicatas
Deo virgines, que spretis maritalibus connubiis sponsum
Ihesum Christum accensis lampadibus nunc secuntur, tanto
propensius nostro debemus conmunire presidio, quanto magis
eorum condicio et sexus femineus noscitur indigere”. Explicit
de privilegi.

Epistola finalis laudis et commendationis.

A Domino factum est istud, cuius gratia sumus et vivimus
et movemur, et ad honorem et gloriam atque laudem viri
magnifici ac feliciter triumphantis domini Alliprandi Fave, Bononie
potestatis; cuius preconia mirifice probitatis nec silere possum,
nec stilus invenitur sufficiens ad narrandum, quoniam
de ipso iam loquitur omnis terra, et omnes gentes, nationes
et populi magnificant sua gesta, tanquam militis strenuissimi
et preclari, cuius fama lucidissima militarem gloriam decorat
et totam illuminat parentelam. O Brixia, terra nobilis, nunc
gaude beata que tantum lilium protulisti; sed et novis tripudiis
glorietur Italia universa, et precipue felix exultet Bononia,
que, tali sublimata rectore, victoriosa residet et tranquilla;
que suis meritis ut stella rutilans matutina, regalia

p. 393

promeruit habere insignia, et imperiali diademate coronari.
Accipe nunc presentem libellum, egregia potestas, laudabili
manu dextera, quem magister Guido fidelissimus clericus et
devotus ad decus et decorem tui fidelissimi nominis, utiliter
compilavit. Collige nunc flores rethoricos et hec pretiosa
nunquam tradas invidis ornamenta, per que tam presens
quam ventura posteritas tui geret memoriam gloriosam
a mari usque ad mare et a flumine usque ad terminos
orbis terrarum.